ادوار اصول فقه — الصفحة ٢٢٠

1 ) تفسير چيست ؟

مقصود خداوند از آيه‌اى كه مفسّر به تبيين آن مىپردازد ، از محتملات مجمل يا خلاف ظاهر باشد .

اين نوع تفسير ، جز به موجب دليل معتبر ، صحيح نيست و از اين رو فرموده‌اند : « من قال فى القرآن برأيه فليتبوّأ مقعده من النّار » .

توضيح اينكه ادلّه از لحاظ دلالت بر مدلول چهار گونه‌اند : نص ، ظاهر ، مجمل و مؤول .

- نصّ : آن است كه دلالتش بر مدلول ، قطعى است و احتمال خلاف در آن وجود ندارد ؛ چنان‌كه « أَقِيمُوا الصَّلاةَ » * به‌طور قطع بر مطلوبيّت نماز دلالت دارد و « قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ » بر يگانگى خداوند .

- ظاهر : آن است كه در مدلول دليل ، احتمال خلاف وجود دارد ، لكن اين احتمال ضعيف است ؛ چنان‌كه دلالت « أَوْفُوا بِالْعُقُودِ » « 1 » بر عموم از اين نظر كه « بِالْعُقُودِ » جمع معرف به لام است ، قوىتر از دلالت آن بر عهد خارجى است . و لذا گفته‌اند كه اين آيه حتى مثل عقد بيمه را كه عقدى است بسيار متأخّر از زمان نزول آيه ، شامل مىشود ، بر خلاف صورتى كه مدلولش ، عهد خارجى باشد ؛ چرا كه در اين صورت ، فقط عقودى را شامل مىشود كه در زمان نزول آيه ، متعارف بوده است .

- مجمل : آن است كه در دلالت جمله ، چند وجه محتمل باشد و هيچ‌كدام را بر ديگرى مزيّتى نباشد ؛ مانند آيهء « وَ الْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ » « 2 » كه صرف نظر از ساير ادلّه « 3 » ، محتمل است مراد از « ثلاثه قروء » سه حيض باشد يا سه طهر ؛ چرا كه لفظ قرء كه مفرد « قروء » است . بين حيض و طهر مشترك است « 4 » . بديهى است در اين صورت ، يكى از محتملات را نمىتوان بر ديگرى ترجيح داد ؛ مگر به كمك قرينه و يا دليل معتبر .

- مؤوّل : اگر دليلى كه داراى ظهور است ، بر خلاف ظاهر حمل شود ، براى مثال

( 1 ) - مائده ، 1 . ( 2 ) - بقره ، 228 . ( 3 ) - ر . ك : طوسى ( شيخ ) ، ابى جعفر ؛ تبيان ؛ چ نجف : 1376 ه ق ، ج 2 ، ص 222 و طبرسى ، فضل بن حسن ؛ مجمع البيان ؛ چ صيدا ، ج 2 ، ص 326 . ( 4 ) - ر . ك : لسان العرب و طريحى ، فخر الدين ؛ مجمع البحرين و فخر رازى ، محمد بن عمر ؛ تفسير كبير ؛ و ساير كتب لغت و تفسير .