ادوار اصول فقه — الصفحة ٢٠١

امر اوّل : ابتكارات مرحوم شيخ

گرفته‌اند و اگر به جهت رعايت اختصار يا علّت ديگر ، برخى از مسائل را به استناد وجود جامع بين مسائل ، حذف كرده‌اند ، اهل دقّت به خوبى درمىيابند كه نتوانسته‌اند حقّ مطلب را در تمام شقوق مسائل به‌خوبى ادا كند . مقايسه انواع شبهات در اصول عمليّه بين رسائل و اين كتابها به‌خوبى اين حقيقت را آشكار مىسازد .

ثانيا - چرا بايد به علّت وجود جامع بين انواع شبهه از ذكر مايز خوددارى شود ؟

مرحوم شيخ با ذكر انواع شبهه خواسته است كه همين حقيقت را براى طالبان علم ، تبيين كند . به‌علاوه كتابى كه براى اولين بار تحوّل علمى را تبيين مىكند ، بايد براى درك بيشتر و بهتر ، همهء شقوق و خصوصيّات را بيان كند .

خلاصه اينكه ، كتاب شريف رسائل با اينكه نيمى از علم اصول بيشتر نيست ، اما در همان نيمه چنان‌كه در مقدّمه گذشت ، علم اصول دچار تحوّلى عميق شد . مرحوم شيخ در اين نيمه براى اوّلين بار برجسته‌ترين ، كامل‌ترين و محقّقانه‌ترين اثر عميق را از خود به يادگار گذاشت كه حاوى تمام مسائلى است كه بايد دربر داشته باشد و عارى از همه زوايدى است كه چنان‌كه در مقدّمه گذشت ، نمىتواند در استنباط فقه شيعه تأثير داشته باشد .

ب - دومين امتياز و أحيانا ابتكارى كه شيخ بزرگوار ، علّامهء انصارى در اين علم پديد آورده است ، نظرهاى خاصّ و أحيانا استدلال‌هاى مخصوصى است كه در پاره‌اى از موارد بدان استناد كرده است . در اينجا به برخى از آن نظرها و استدلال‌ها اشاره مىشود . اميد است در آينده ، قدرى مبسوطتر در مقاله‌اى جداگانه ذكرى از يكايك آنها به ميان آيد . اين نظرات به أمارات و اصول اختصاص ندارد ، بلكه در كليهء مسائل علم اصول ، پراكنده است . اينك به برخى از آنها اشاره و در پايان ، يكى از نظرهاى مرحوم شيخ در باب استصحاب مشروحا ذكر مىگردد :

1 - مرحوم شيخ عقيده دارد كه اگر اخذ قصد امتثال در متعلّق امر به يك امر غير ممكن باشد ، آمر مىتواند به وسيلهء دو امر به هدف خود برسد : يكى به خود عمل تعلق گيرد ، ديگرى به انجام عمل به قصد امر . « 1 »

2 - او بر خلاف مشهور معتقد است كه شرط در واجب مشروط ، قيد مادهء امر است و

( 1 ) - مطارح الانظار ، ص 60 ، سطر آخر .