ادوار اصول فقه — الصفحة ١٧٣

فصل چهل و يكم : در تخصيص عموم به ادلّهء منفصله‌اى كه موجب علم است .

متناقض باشد و تناقض ادلّه جايز نيست و لذا آيهء شريفهء « يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ » * « 1 » به عقلا اختصاص يافته ، چه دليل عقل بر عدم جواز تكليف اطفال و مجانين دلالت دارد . و همچنين آيهء مباركهء « اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ » * « 2 » به افعال خود خداوند اختصاص پيدا كرده ، چه دليل عقل دلالت دارد بر اينكه بشر ، فاعل و محدث افعال خود مىباشد .

دليل ديگر اين است كه به دليل عقل مىتوان از ظاهر و حقيقت كتاب ، رفع يد نموده و آن را بر مجاز حمل نمود . چنان‌كه آيهء شريفهء « وَ جاءَ رَبُّكَ » « 3 » و آيهء مباركهء « هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ » « 4 » بر « جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ » * و « يأتيهم أمر اللّه » حمل شده است و تخصيص هم - چنان‌كه در گذشته ثابت كرديم - نوعى مجاز است و لذا بايد به ادلّهء عقل جايز باشد .

اگر گفته شود : دليل عقل زمانا بر كتاب مقدّم است و چنين چيز نمىتواند عامّ را تخصيص دهد زيرا مخصّص بايد مقارن عامّ باشد ، در پاسخ گفته مىشود : مخصّص در حقيقت قصد متكلّم است كه با عامّ مقارن است و دليل عقل ، كاشف است از قصد متكلّم و اما دليل بر صحّت تخصيص كتاب به كتاب همان دليل بر صحّت تخصيص كتاب است به ادلّهء عقل و مثال‌هاى آن بسيار است مانند « فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ » « 5 » و « فَإِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ » « 6 » كه به آيهء شريفهء « حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَ هُمْ صاغِرُونَ » « 7 » تخصيص خورده است .

و اما تخصيص كتاب به سنّت ، آن نيز بدون خلاف جايز است و در مواضع بسيارى واقع شده مانند « يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ » « 8 » و « لِلرِّجالِ نَصِيبٌ » * « 9 » و نظير اين‌ها كه به سخن پيغمبر ( ص ) : « لا يرث القاتل و لا يتوارث أهل ملّتين » تخصيص خورده است .

و اما تخصيص سنّت به سنّت ، آن نيز به ادلّهء گذشته جايز است و در مواضع

( 1 ) - 4 / 1 . ( 2 ) - 13 / 16 . ( 3 ) - 89 / 22 . ( 4 ) - 2 / 210 . ( 5 ) - 9 / 5 . ( 6 ) - 47 / 4 . ( 7 ) - 9 / 29 . ( 8 ) - 4 / 11 . ( 9 ) - 4 / 7 .