ينبوع الأسرار في نصايح الأبرار ( فارسى ) — الصفحة ٢٥٥

حكايت [ درخواست سلطان محمود بن سبكتكين در قيمت‌گذارى گوهر ]

و آن گوهر آبدار به دست يكى از بزرگان نامدار داد و گفت : چون ارباب دولت همه اصحاب بصارت‌ايد مىخواهيم كه هركسى از شما به قدر بصارت خويش در قيمت اين گوهر سخنى گويد و از آن وزير استفسار قيمت كرد . وزير گفت : قيمت اين گوهر صد اشتر زر است . شاه گفت : برگير و اين گوهر بشكن تا ببينم كه باطن او در لطافت با ظاهر موافق هست يا نى . وزير اعتذارى نمود و گفت : چنين گوهرى را كه آفتاب از حسرت او در تاب است و نظير او در خزاين سلاطين حضرت مالك رقاب كمياب ، من كه مزيد عظمت و جاه و وفور مال و دستگاه پادشاه جهان پناه مىخواهم ، نخواهم شكست .

لمؤلّفه طاب ثراه :

ستودش شهنشه به عقل و هنر * بدادش بسى خلعت و سيم و زر

فريبيد او را شه نامدار * كه با عقل ، هركس شود آشكار

بود خلعت و سيم و زرّ جهان * فريبندهء جملهء ابلهان

بعد از آن گوهر به دست وزيرى [ ديگر ] داد و استفسار قيمت كرد . آن وزير نيز مبالغتى در بها نمود و چنان كه عادت نديمان باشد فرمود :

به تحقيق كردن نيارم بها * ولى اين قدر دانم اى پادشا

كه صد اشتر زر كه گفت آن وزير * نبود از ثَمَنْ ثُمنِ عُشر عَشير

شاه گفت : از شكستن اين گوهر چاره نيست بيا به شكستن اين گوهر ، كام خاطر ما برآر ، و شكستن درّ گوهر فرمان ما روا مدار ، وزير گفت : لمؤلّفه .

چنين گوهرى را كه مهر منير * بود زرد از شرم او چون زرير

نخواهد شكستن مگر آن كسى * كه نشناسد او گوهرى از خسى

شهش لطف و احسان و تحسين نمود * به قدر شرف پايگاهش فزود

كه با عقل هركس شود مستبين * به فرمان‌برىِّ شهنشاه دين

همچنين پادشاه هريكى را از اهل عظمت و جاه امتحانى نمود و هريك به تقليد در قيمت گوهر افزود و چون شكستن فرمود :

شكست امر و نشكست و تشريف ديد * به امّيد دانه به دامى دويد

بعد از همهء وزيران سرافراز ، آن پادشاه چاكرنواز ، گوهر گرانمايه را به دست اياز داد و گفت : لمؤلّفه طاب ثراه .