طب و فلسفه ، علوم طبيعى ( فارسى ) — الصفحة ٢٢٨

الفاعل للحركة القسريّة طبيعة الجسم المقسور

لازم به يادآورى است كه فلاسفه مىتوانند در هر عصرى از اعصار يك سلسله قواعد علمى را كه تا آن زمان به مرحلهء اثبات رسيده است ، به عنوان اصول موضوعه به كار گيرند و استدلال‌هاى خويش را بر آنها مترتب نمايند . به كار بردن اصول موضوعه و وام گرفتن علوم و فلسفه از يكديگر ، چيزى است كه هميشه رايج بوده و در آينده نيز رواج خواهد داشت .

اكنون اگر برخى از مثال‌هايى كه قدما جهت اثبات حركت قسرى در آثار خويش ذكر كرده‌اند مورد مناقشه و اشكال واقع شود ، اصل وجود حركت قسرى را به هيچ وجه نمىتوان مورد ترديد قرار داد و آن را از دايرهء اقسام حركت بيرون راند ؛ زيرا حركت قسرى ، همان گونه كه ذكر شد ، عبارت است از آن‌گونه حركت كه جسم را در اثر يك نيروى بيگانه بر خلاف مقتضاى طبيعت اصلى خود متحرك مىگرداند ؛ و اين چيزى است كه همواره در جهان اجسام مىتواند وجود داشته باشد .

آنچه لازم است در اينجا مورد بحث و گفت‌وگو واقع شود ، اين است كه در مورد يك حركت قسرى ، فاعل حركت چيست ؟ شايد در بادى امر چنين نمايد كه آنچه يك جسم را به حركت قسرى متحرك مىگرداند ، تنها نيروى قاسر و قاهر است كه از خارج بر جسم وارد مىگردد ؛ ولى آنچه به حكم عقل و برهان مىتوان در اين باب گفت ، اين است كه نيروى قاسر نمىتواند فاعل حركت قسرى به شمار آيد ؛ زيرا اگر نيروى قاسر فاعل حركت قسرى به شمار آيد ؛ لازمهء آن اين خواهد بود كه هرگاه نيروى قاسر نابود گردد ، حركت قسرى نيز نابود گردد ؛ درحالىكه آنچه در جهان خارج روى مىدهد ، خلاف آن را ثابت مىكند . زيرا در بسيارى موارد نيروى قاسر از ميان برداشته مىشود ، ولى حركت قسرى در جسم هم‌چنان به فعل خود ادامه مىدهد . اگر كسى رابطهء فعل و فاعل را دريافته باشد ، به خوبى مىداند انفكاك و جدا گشتن فعل از فاعل به هيچ وجه امكان‌پذير نيست . به اين ترتيب وقتى نيروى قاسر از ميان برداشته مىشود ، ولى حركت قسرى به عنوان يك فعل هم‌چنان به وجود خود ادامه مىدهد ، ناچار بايد گفت نيروى قاسر نمىتواند فاعل حركت قسرى به شمار آيد . از سوى ديگر اين مسئله از جملهء بديهيات به شمار مىآيد كه فعل بدون فاعل هرگز در جهان تحقق پيدا نمىكند .