طب و فلسفه ، علوم طبيعى ( فارسى ) — الصفحة ١٨١
مسأله‌اى كه بر اين قاعده مبتنى است
انديشى اين فيلسوف الهى در مسائل گوناگون فلسفى براى ما بيش‌تر جلوه‌گر مىشود .
مسأله‌اى كه بر اين قاعده مبتنى است
مسأله‌اى كه بر اين قاعده مبتنى است
صدر المتألّهين پس از اينكه موجودات جهان طبيعت را از حيث مراتب لطافت در درجات مختلف طبقه‌بندى مىكند ، اضافه مىكند كه مفاد اين قاعده بر بسيارى از ارباب علوم پوشيده است ؛ زيرا اگر مفاد اين قاعده از نظر ارباب دانش پنهان نماند ، به روشنى درمىيابند كه صورت‌هاى ادراكى ، اعم از اينكه خيالى باشند يا عقلى ، به مراتب كامل‌تر و شفاف‌تر از موجودات خارجى مىباشند . زيرا هيولاى صورت‌هاى ادراكى كه عبارت است از نفس ناطقهء انسانى به مراتب كامل‌تر از موجودات جهان طبيعت مىباشد ؛ به طورى كه نازل‌ترين مرتبهء نفس ناطقه از حيث لطافت و پاكيزگى به مراتب لطيف‌تر و شفاف‌تر از گوهر نور حسى در عالم مادى است . به اين جهت است كه مىبينيم نفس ناطقه كليهء آثار محسوسات ، متخيّلات و معقولات را در درجات مختلف حس و خيال و عقل مىپذيرد و يك جهان عقلى مشابه با جهان عينى در درون خود تشكيل مىدهد . اكنون سخن در اينجا است كه صدر المتألّهين با اتكاء به مفاد اين قاعده جهان عقلى « 148 » و ادراكى را به مراتب كامل‌تر و شفاف‌تر از جهان عينى مىداند . به طورى كه مىتوان گفت اين دو عالم از نظر وى در طول يكديگر قرار گرفته‌اند . يعنى يكى اصل است و ديگرى فرع ؛ يكى باطن است و ديگرى ظاهر ؛ يكى آخرت است و ديگرى دنيا ؛ يكى ملكوت است و ديگرى ملك .
نخستين هيولاى جهان آخرت كه صورت‌هاى فعليه آن نشئه را مىپذيرد ، مرتبهء خياليهء نفس ناطقه است . در اين مرتبه از مراحل نفس ناطقه ، كليهء صورت‌هاى عالم بدون ثقل ماده به نحو بارزى تمثل پيدا مىكند . به طورى كه نحوهء وجود هر
( 148 ) . اين سخن نبايد موجب شود كه ملّا صدرا را يك فيلسوف ذهن‌گرا به حساب آوريم . زيرا آنچه يك فيلسوف ذهن‌گرا در مقابل يك فيلسوف واقع‌گرا ادعا مىكند ، با آنچه ملا صدرا در اين مقام مىگويد ، بسيار متفاوت است ، زيرا وى عقلى و عينى را دو مرتبه‌اى از واقعيت و نفس الامر مىداند .