طب و فلسفه ، علوم طبيعى ( فارسى ) — الصفحة ١٧٧

آيا اين قاعده منافى عموم قدرت حق‌تعالى است ؟

است . اين امر نيز بديهى است كه پيوسته خوردن و آشاميدن از طريق دهان انسان انجام مىگيرد . بنابراين اگر انسان خوردن و آشاميدن را از طريق ساير مجارى بدن انجام نمىدهد ، هرگز بدان معنا نيست كه از خوردن و آشاميدن ناتوان است ؛ بلكه معناى خوردن و آشاميدن جز اين نيست كه همواره از طريق دهان در عالم حيوان صورت تحقق پذيرد .

با توجه به آنچه ذكر شد ، به روشنى معلوم مىشود اگر صدور موجودات كثير از واحد من جميع الجهات ، عقلا محال باشد و از واحد محض جز امر واحد صادر نگردد ، هرگز بدان معنا نيست كه واحد من جميع الجهات موجودى ناتوان است ؛ زيرا معناى توانايى در افعال برحسب موازين عقلى اين است كه از واحد جز واحد صادر نگردد . بنابراين قاعدهء « الواحد لا يصدر عنه إلّا الواحد » به هيچ وجه منافى با عموم قدرت حق‌تعالى نمىباشد و آنچه متكلمين ، مانند امام فخر رازى و ابو حامد غزالى ، در اين باب ابراز داشته‌اند ، جز يك پندار بىاساس نيست . اين قاعده در كتاب‌هاى زير مورد بحث و گفت‌وگو قرار گرفته است :

1 . فلاسفة العرب الكندى ، مختارات يوحنا قمير ، چاپ بيروت ، ص 38 .

2 . سهروردى ، تلويحات ، چاپ استانبول ، ص 50 .

3 . امام فخر رازى ، اربعين فى اصول الدين ، چاپ حيدرآباد دكن ، ص 239 .

4 . ميبدى ، شرح هدايه ، چاپ سنگى ، ص 141 .

5 . ابن رشد اندلسى ، ما بعد الطبيعه ، ص 160 ، 61 ، 21 .

6 . صدر الدّين قونوى ، مصباح الانس ، چاپ سنگى ، ص 29 .

7 . امام فخر رازى ، مباحث المشرقيه ، 2 ج . ج 1 ، ص 460 .

8 . حاشيهء ميرزا جان بر محاكمات ، ص 210 .

9 . ميرداماد ، قبسات ، ص 228 .

10 . ابن رشد ، تهافت التهافت ، چاپ مصر ، ص 290 .

11 . اثولوجيا ، منسوب به ارسطو ، ميمردهم ، در حاشيهء قبسات ، ص 293 .

12 . ابن سينا ، اشارات ، چاپ ايران ، 3 ج . ج 3 ، ص 123 .