طب و فلسفه ، علوم طبيعى ( فارسى ) — الصفحة ١١٣
لكلّ سافل قوّة إمكان الوصول إلى ما هو أعلى منه
لكلّ سافل قوّة إمكان الوصول إلى ما هو أعلى منه
لكلّ سافل قوّة إمكان الوصول إلى ما هو أعلى منه
پس از اثبات حركت در جوهر جهان ، پى بردن به مفاد اين قاعده براى اهل بصيرت بسيار آسان و مفهوم آن در اذهان روشن و جلوه‌گر است . شايد پيش از اثبات حركت جوهريه مفهوم اين قاعده براى اهل انديشه به اين مرحله از وضوح نبود و شايد هم پذيرفتن آن به‌طور كلى اشخاص را دچار اشكال مىنمود . به اين مناسبت است كه مىبينيم فاتح قلعهء حركت جوهريه ، صدر المتألّهين شيرازى ، با كمال اطمينان اين قاعده را مورد بحث قرار داده و بر آن تكيه مىكند ؛ چنان‌كه مىگويد :
فقد علم أنّ لكلّ سافل قوّة إمكان الوصول إلى ما هو أعلى منه « 71 »
صدر المتألّهين در اينجا براى اثبات قاعده از عشق و شوق غريزى نسبت به ما فوق ، كه در هر موجودى از موجودات عالم نهفته است ، استفاده مىكند و اضافه مىكند كه اين عشق و شوق غريزى نسبت به ما فوق را كه در كليهء موجودات عالم وجود دارد ، از طرق مختلف مىتوان اثبات نمود .
در برخى از موجودات عشق و شوق غريزى به ما فوق بديهى است و در برخى ديگر محسوس است ، به طورى كه مشهود بالعيان است . در برخى هم به وسيلهء برهان كشف مىگردد و بالاخره از طريق استقراء مىتوان اين خاصيت را در كليهء موجودات اثبات نمود .
سرانجام حدس صحيح را نيز براى اثبات قاعده به كار مىگيرد . سپس براى اثبات قاعده دو برهان اقامه مىكند :
برهان اول اين است كه حق ، تبارك و تعالى ، كه مبدأ كل و فاعل همهء موجودات است ، خير محض و صرف وجود است . به طورى كه هيچ‌گونه شر و نيستى در ساحت پاكش راه ندارد و هر چيزى كه خوبى محض و هستى صرف باشد ، همواره مطلوب موجودات جهان است و همهء اشياء به سوى او در طلب مىكوشند و براى نيل به وصالش مشتاقانه در تكاپو و جنبش برمىآيند .
( 71 ) . الاسفار الاربعه ، ج 5 ، ص 201 .