علم الأبدان ( فارسى ) — الصفحة ١٦٠
فائده در بيان تدابير كه بعد شرب مسهل بايد لازم‌ست
بنا بر افراط تحريك آلات سينه و بصر و گوش را بنا بر تحريك مواد باعلى و صدع را كه از مشاركت معده نباشد و صرع دماغى و كبد و ريه را بنا بر انجذاب مواد و عروق ممتلى را كه از حركات قى اكثر منصدغ مىشوند
بيان مسهل
بيان مسهل
و آن مشتمل‌ست بر چند فائده فائدهء اول در بيان تدابيرى كه پيش از مسهل به كار برند و
فرق در ملين و مسهل
فرق در ملين و مسهل
بدانكه ملين باصطلاح اطبّا چيزى را گويند كه مواد را از معده و حوالى آن و از امعا باسهال دفع سازد و مسهل آنست كه مواد را از عروق و اعضاى بعيده مستخرج نمايد و باستعمال مسهلات تقدم نضج مادّه و استعمال منضجات برحسب ماده از جمله واجباتست و كسانى كه يبوست در مزاج و ابدان ايشان بسيار باشد در ايّام منضج استحمام مفيدست به جهت ترطيب و منضج بايد كه برحسب مادهء اخلاط بود و در اخلاط بسيط و مركب نظر كردن ضروريست و بدانند كه به جهت نضج بلغم استعمال دواى شديد التسخين هرگز روا ندارند زيرا كه حرارت مفرط بلغم را خشك سازد و اجزاى لطيف او را تحليل نمايد پس غلظ در ان افزايد و خروج آن متعسر گردد و نيز افراط تسخين موجب كثرت عطش شود و شراب آب بكثرت موجب فجاجت بلغم مىشود و در ايّام انضاج استعمال امراق و اسفيدباجات انسبست و از حوامض و حرّيف و عفص و از بقول و فواكه احتراز واجب دانند و در ادويهء مسهل ضرورست ادويهء كه مقوى اعضاى رئيسه و روح حيوانى باشد ممزوج نمايند و لحاظ اين امر ضرور دارند كه اكثر دواهاست كه در مزاج يكى موافق‌ست و در مزاج ديگرى ناموافق رعايت اين امر ضروريست مثلا عرق باديان كسى را قبض مىكند و كسى را اسهال مىنمايد و اين معنى بتجربهء راقم اين سطور درآمده
فائده در بيان تدابير كه بعد شرب مسهل بايد لازم‌ست
فائده در بيان تدابير كه بعد شرب مسهل بايد لازم‌ست
كه روز مسهل استنجا به آب نيمگرم كنند و اگر بمرور مواد حار حرقت در مقعد رو دهد به آب مطبوخ خطمى استنجا كنند و ضعيف الشرج را احسن آنكه بعد استنجا كردن بطبخ خطمى مبرز را از درون و برون بروغن گل چرب كنند و اگر در روغن قدرى مقل ارزق بياميزند بهتر باشد و واجب‌ست كه دواى مطبوخ را نيمگرم دهند و حبوب و معجون و مانند آن را نيز به آب گرم دهند و شربت ورد مكرر به آب شديد البرد دهند و قرشى در شرح قانون نوشته كه اطبّا گفته‌اند كه حبى كه از تربد و زنجبيل و نمك سازند