مصباح الأنس ( پيوند استدلال و شهود در كشف اسرار وجود صدرالدين قونوى ) ( فارسى ) — الصفحة ٣٠٣
مقام چهارم در اقسام شهود حق سبحان به حسب انقسام تعيّنات اسمى او
مقام چهارم در اقسام شهود حق سبحان به حسب انقسام تعيّنات اسمى او
مقام چهارم در اقسام شهود حق سبحان به حسب انقسام تعيّنات اسمى او
849 / 3 چون تعيّنات وجودى - خواه روحانى باشد و يا مثالى و يا خيالى و يا حسّى - صور تعيّنات علمى و احكام آنها مىباشند كه به حسب اختلاف مراتب آنها اختلاف پيدا كرده است ، و چون تعيّنات علمى صور جمعيت نسبت‌هاى صفاتى و احكام آنها هستند ؛ ظهور احكام اسماء افعال از اجتماع احكام اسماء صفات مىباشد .
850 / 3 و چون احكام اجتماع اسماء صفات - يعنى حقايق علمى كه در واقع شئون حق‌اند - حاصل از اجتماع توجهات ( اسماء ) ذاتى است كه همان مفاتيح نخستين و سدنه و پرده‌داران آنها مىباشند ؛ و اين در نكاح اوّلين است كه در شمار نكاح‌ها - از وجهى غير وجه ديگر - آمده ؛ لذا ظهور اسماء صفات از اجتماع احكام اسماء ذات مىباشد ، و همين‌طور ظهور حكم اسماء افعال ، چون حاصل از حاصل چيزى ؛ حاصل از آن است .
851 / 3 و چون اين را دانستى گوييم : شهود حق سبحان و رؤيتش مر اين مفصل - يعنى فقط تعيّنات اسمى - را سه قسم است : يا شهود مفصل است مر مجمل را در احديت ، و آن شهود علمى ذاتى است كه گفتيم خداوند تمام اشياء را از عين علم خودش به ذات خويش مىداند . و يا شهود مفصل است به گونهء مفصل ، و اين يا به واسطهء تفصيل وجودى - يعنى شهود عيانى وجودى - است و يا به واسطهء تفصيل علمى - يعنى شهود حقايقى كه در مرتبهء علمى هستند از حيث قابليت‌شان در مرتبهء امكان - و شهودش يا در ذات خودش است و يا در آن‌چه كه از او در وجود - به واسطهء تعيّنش - امتياز دارد ، و يا در آن‌چه كه فقط در علم از او امتياز دارد .
852 / 3 و فرق بين امتياز وجودى و علمى از چند جهت است : از جمله اين كه در امتياز وجودى شهود متميّز مر خودش و امثال خودش را از متميزات ؛ درست و جايز است ، ولى در امتياز علمى - جز شهود عالم - جايز نيست ، لذا گوييم : آنها به ذات خودشان معدوم‌اند و موجب كثرت وجودى در ذات نيستند ، و يا گوييم : شهود مفصل يا از تمام جهت در وحدت است و يا از تمام جهات در كثرت است - بدون وجهى غير وجه ديگر - و آن كثرت علمى