مصباح الأنس ( پيوند استدلال و شهود در كشف اسرار وجود صدرالدين قونوى ) ( فارسى ) — الصفحة ٢٠٩
مقام نهم و دهم در نسبت دادن صفات حق تعالى به او به اعتبارش در ذات خود
چه كه شئى ناميده مىشود عبارت از صورت نسبتى است از نسبتهاى علم او كه تجلى مخصوص ناميده شده است .
508 / 3 و چون دانسته شد كه حقيقت مطلق ؛ با اين كه نسبتها و قيدهايى بدان الحاق گرديده ؛ به سبب آنها حصه ( بخش ) ناميده شده و به واسطهء حصّه شدن از اين كه خودش خودش است خارج نمىشود ، پس خودش خودش بودن يعنى وحدت و تعيّن ذاتيش با اين كثرت باقى است ، از اين روى مترجم حقيقت حق ( جنيد بغدادى قواريرى از اقطاب اريكهء عرفان ) - چون اين سخن را شنيد كه : خدا بود و با او چيزى نبود - گفت : اكنون هم همان‌گونه است كه بود ، پس وحدتش عين هر كثرت است و بساطتش عين هر تركيبى است كه خواه مرتبهء اول باشد و يا آخر ، زيرا غير بودن ؛ حكم اعتبار تعينات و قيدها است براى هر وجودى در هر موجودى .
509 / 3 اگر گويى : وحدت ضد كثرت است ، بنابر اين اثبات يكى از آن دو در قوّهء سلب ديگرى است ، پس حكم به اجتماع هر دو تناقض است - چه رسد به اتحادشان -
510 / 3 گوييم : مقصود وحدت حقيقى ذاتى است نه آنچه كه مقابل كثرت است ، و اگر بپذيريم ؛ آن دو ؛ دو نسبت‌اند كه به اعتبار تعينات عارض و وارد شده‌اند ، و مطلق از آن روى كه مطلق است - چنان كه تحقيق و ثابت شده - هيچ يك از متقابلات - اگر چه در علوم نظرى باشد - نيست ، و هر چه كه دربارهء غير خود تناقض و اختلاف داشته باشد به واسطهء خصوصيات اعتبار تناقص مىيابد و اين درباره‌اش به كاملترين وجه ثابت است - يعنى به واسطهء اطلاقش نزد او - و مطلق كامل است ؛ چون احاطه و فراگيرى دارد و اين مطلب در اصل چهارم گفته شد .
511 / 3 اگر گويى : اثبات امور مخالف هم بر ناطق از جانب حق مشتبه است « 1 » ؛ چون آن امور دربارهء غير او مشتبه ( نامعلوم ) تعقل نمىشود و از وى ( حق متعال ) نفى مىشود ، چون گفته
( 1 ) - يعنى اثبات امور مخالف هم بر ناطق از جانب حق تعالى مشتبه است ، چون مثل آن را در غير خودش تعقل نمىكند ، پس نفى ناطقيت از حق تعالى اثبات امور مخالف هم از جانب حق تعالى موجّه و پسنديده است ، زيرا كودنى و حمق در اعتقاد آن كس كه برهانى بر آن ندارد كمتر از انكار آن كس كه برهان بر آن دارد نمىباشد . ديگر آن‌كه چون حق تعالى تعقل نمىشود ، پس اثبات چيزى بر او مشتبه است ، و اگر ضمير را براى اثبات امور متناقص بگيريم معنى اين مىشود كه اين اثبات دربارهء غير حق تعالى - در عقلهاى ما - تصور نمىشود ، پس از او نفى مىشود و براى او مشتبه و نامعلومى اثبات نمىشود .