برهان رسا ( مقامع رشيق لمنكري طب العتيق ) ( فارسى ) — الصفحة ١٠٤
مركب ممكن التفريق
از حال مزاج و غذا و دوا و امراض ، خصوص حميات و اوقات و علامات امراض كليه و مراتب آثار ادويه در بدن انسان از حيث كيفيّت مزاج .
بيان مزاج مركب
بيان مزاج مركب
كنون آنچه از مركّبات در كليه نسخه‌جات آرم مزاجش را معين نمايم تا آقايانى كه منكر محسوسات نيستند در امراض حارّه دواهاى بارد استعمال نمايند و بالعكس در بارده و بدين قياس در رطبه و يابسه و نيز از آنچه گذشت به پاكيزگى يا بى كه در امراض ، دواى مفرد نتوان داد و دواء مركب فراهم آيد از مفرداتى كه هريك داراى مزاج خاص و آثارى مخصوص كه معالج برحسب اجتهادش به ازاء عوارض مرضيّه « 1 » ، معيّن نمايد سپس مزاج مركّب را با مزاج كليه بدن موافقت دهد . پس بر طبيب حتم است مزاج مركب را دريابد .
مركب ممكن التفريق
مركب ممكن التفريق
طريق اطلاع بر مزاج [ داروى ] مركب آنكه : كيفيّات اربعهء هريك از اجزاء آن مركب را از قرار قدر شربت گرفته چه كه اين كيفيّت مخصوصه [ يعنى ] حرارت يا برودت و رطوبت يا يبوست مستند به قدر شربتى است كه به تجربه معين نموده‌اند كه اين اثر در اين مقدار است از اين دواء استفهام شده ، مثلا گل بنفشه ، 3 ل « 2 » ، مطبوخش در اول سرد و در دويّم تر مىباشد و گل گاو زبان بدين مقدار در اول گرم و تر مىباشد در مطبوخ اقلّ را از اكثر تفريق نموده ، باقى را بر قدر شربات تقسيم نموده ، خارج قسمت مزاج مركب خواهد بود و اين عنوان شامل دو قسم شود : نخست آنكه متحد الوزن و الشّربه باشند و مختلف الكيفيّت مانند ترياق الطّين كه تركيب از حبّ الغار و طين مختوم بود متساوى الوزن ولى اوّل گرم و خشك در دويم و ثانى سرد در اول و خشك در دويم [ است ] .
پس كيفيت حارّه : دو ، بارده : يك ، پس از تفريق بارد از حارّ ، يك حارّ ماند .
( 1 ) . منظور عوارض مربوط به مرض است . ( 2 ) . اين علامت به معنى 3 مثقال است كه در بخش بعدى توضيح داده شده است .