مفرح القلوب ( شرح قانونچه ) ( فارسى ) — الصفحة ٣١٤
قاعده اندر تدارك فساد غذا بر سبيل عموم
كفايت نكند ، چنانچه گفته شود .
و صفراوى را هر چه مُبرِّد و مُرطِّب بود از اغذيه موافق است .
و كسى را كه در وى خون گرم متولد شود از اغذيه هر چه بارد و قليل الغذا است بايد داد .
و كسى را كه در وى خون بلغمى متولد شود ، از اغذيه هر چه قليل الغذا و ذىسخونت و تلطيف بود بايد داد .
انتباه [ مراد از تدبير به اغذيه دوائيه به حسب مزاج ]
انتباه [ مراد از تدبير به اغذيه دوائيه به حسب مزاج ]
بايد دانست كه آنچه گفته شد از تدابير حسب المزاج به اغذيهء دوائيه فقط مخصوص بدان مزاج است كه سببش غلبهء خلط بود ، اما خلط مذكور فاسد نباشد ، پس آنجا كه سوء مزاج ساذج بود بىغلبه ، يا با غلبهء خلط بود و آن خلط فاسد باشد در اين دو صورت تدابير او به ادويهء صِرف و جز آن بايد كرد و در اينجا اغذيهء دوائيه تنها كفايت نكند لقوة السبب .
قاعده اندر تدارك مضرّت اغذيهء دوائيه
قاعده اندر تدارك مضرّت اغذيهء دوائيه
پوشيده نماند كه هرگاه اغذيه دوائيه بر سبيل خطا خورده شود احسن تدابير آن است كه وى را به قى يا اسهال دفع نمايند و اگر از اينها هيچكدام ميسّر نيايد واجب است كه در اصلاح او كوشند و اصلاح وى سه گونه است :
يكى آن كه در هضم غذاى مأكوله متوجه شوند تا زودتر منهضم گردد و بر طبيعت تعب نيارد .
و معلوم است كه اغذيهء دوائيه عسر الهضم‌اند و احالهء آن بر طبع دشوار .
دوم آن كه در نضج فضله غذاى مذكور اعانت نمايند ، چه معلوم است كه از اين اغذيه فضول بيشتر مىماند و طبيعت بر نضج وى اگر اقتدار نيابد احداث امراض كند و چون كثير المقدار است اغلب كه طبيعت در پختن وى عاجز آيد ، پس اعانت واجب باشد .
سوم آن كه در منع تولد سوء مزاج كه از وى حادث شود كوشش كنند و اين چنان باشد كه قبل از هضم مأكول ، چيزى كه مضاد وى باشد بخورند تا به سبب اختلاط او كيفيّتى زائده پديد آيد .
و تداخل اگر چه منهى است اما در اينجا جائز داشته‌اند ، نظر به غرض عمده ، پس هر گاه مأكول مثلا بارد بود ، چون قُثا و قَرع ، تعديل آن به ثوم و كُرّاث و مانند آن كنند .
و اگر مأكول حار بود ، تعديل به بقلة الحمقا و قُثا و امثال آن كنند .
و اگر مأكول مسدّد بود مفتِّحات به كار برند .
بالجملة تدارك اغذيهء دوائيه بايد كه به اغذيهء دوائيه مضاد باشد ، نه به ادويهء صِرف .
انتباه [ فايده قيد تناول اغذيه به خطا ]
انتباه [ فايده قيد تناول اغذيه به خطا ]
قيد تناول اغذيه به خطا جهت آن نموده شد كه استعمال آن بر سبيل مداومت خارج از بحث وى باشد .
و معناى استعمال به خطا آن است كه به مقتضاى شهوت و نفسانيّت چيزى كه لايق حال نباشد خورده شود و چون غير لايق است تدارك وى ضرورى باشد .
و بقيهء تدابير در قاعدهء آينده كه مخصوص به تدارك اغذيهء ملطِّفه است گفته شود از اجاعت طويل و نادادن غذا بدون شهوت صادق جليل .
و اگر از استعمال اغذيهء مذكور خوف ضعف باشد بعد تدارك وى به اغذيهء دوائيه ، ادويه و اشربهء مقوِّيه نيز دهند حسب مزاج ، مثلا اگر اغذيه حارّه خورده باشد سكنجبين دهند ، پس اگر سكنجبين عسلى بود ساده بهتر است و اگر قندى بود بزورى اولى بود .
و در اغذيهء بارده ماء العسل و شراب عسل و كمونى نافع است .
و در اغذيهء غليظ حار مزاج را سكنجبين قوى البزور و بارد مزاج را فلافلى و فودنجى بهترين اشيا است .
قاعده اندر تدارك فساد غذا بر سبيل عموم
قاعده اندر تدارك فساد غذا بر سبيل عموم
بايد دانست هر گاه در اكل افراط شود