مفرح القلوب ( شرح قانونچه ) ( فارسى )

• المؤلف: محمود بن محمد چغمينى خوارزمى ( شارح : مير محمد اكبر بن محمد شاه ارزانى )
• الوفاة: 745
• القسم: الطب
• الناشر: مطبعة إسلامية - لاهور

ابدأ القراءة

فهرس الكتاب

• [ مقدمه ]
• مقالهء اول ثابت است در امور طبيعيه
• [ تعريف امور طبيعيه ]
• [ تعريف طبيعت ]
• فصل نخستين ثابت است در بيان اركان و امزجه .
• فائده [ در بيان فرق ميان اصل و ركن و اسطقس و اصل و ماده و هيولا ]
• فائده [ در بيان مفهوم بساطت اركان ]
• [ مفهوم خفيف ، ثقيل ، مطلق ، و مضاف در عناصر ]
• فائده [ در اثبات كيفيات موجود در هر عنصر ]
• [ آتش و دلايل حار بودن آن ]
• [ دلايل يبوست آتش و رطب نبودن آن ]
• [ تشكيك در يبوست آتش و پاسخ آن ]
• [ هوا و دليل حار بودن آن ]
• فائده [ در بيان سرد محسوس شدن هوا ]
• [ دليل رطوبت هوا و درجات آن ]
• [ درجات چهارگانه هوا ]
• فائده [ در بيان تفاوت دخان و بخار ]
• [ چند نكته درباره حرارت انعكاسيه ]
• [ اختلاف در طبقات هوا ]
• [ آب و دليل برودت و رطوبت آن ]
• [ دليل جمودت آن ]
• [ رابطه جمودت با يبوست آب ]
• [ سبب شورى برخى آب‌ها و حكمت شورى درياها ]
• فائده [ در سبب پيدايش خشكى زمين ]
• [ زمين و دليل برودت و يبوست آن ]
• [ سبب محسوس نبودن رطوبت آب و يبوست زمين ]
• فائده ضروريه [ در بيان اختلاف نظر حكما و شارع ]
• انتباه [ نفع وجود عناصر در كائنات ]
• [ تعريف مزاج و بيان اقوال مختلف در كيفيات فاعليه و انفعاليه ]
• [ قول مشهور در تبيين كيفيات فاعليه و انفعاليه ]
• [ يك اشكال و پاسخ آن ]
• [ اشكال امام بر اين پاسخ ]
• [ پاسخ عوض بن نفيس كرمانى بر اشكال امام رازى ]
• [ قول حكما در باب كيفيات فاعليه و انفعاليه و تبيين آن ]
• [ تفاعل كيفيات يا تفاعل مبادى كيفيات ؟ ]
• [ تبيين مفاهيم صورت و عرض ]
• [ دو اشكال بر قول دوم و پاسخ آن‌ها ]
• [ اعتراض بر اين پاسخ ]
• [ قول سوم در باب كيفيات فاعليه و انفعاليه ]
• [ اعتراض بر اين پاسخ ]
• فائده در متشابه بودن مزاج در اجزاى مركب و توجيه آن
• انتباه [ پاسخ اشكال بر حد مزاج ]
• فائده ، مزاج يا معتدل است يا غير معتدل از روى حقيقت
• [ سبب ممتنع بودن وجود معتدل حقيقى در خارج ]
• انتباه [ در انواع اعتدال نوعى و صنفى ]
• فائده [ انواع مزاج نامعتدل فرضى ]
• تنبيه در بيان آنكه لفظ معتدل در اصطلاح اطبا در چند جا اطلاق مىيابد :
• فصل دوم ثابت است در بيان اخلاط
• [ مفهوم سيال ]
• [ سبب تقييد واژه رطب به بالفعل ]
• فائده [ در تبيين كلمه‌هاى موجود در تعريف ]
• [ معنى غذا در طب ]
• [ در بيان ماهيت رطوبت ثانيه ]
• [ چند نكته در باب احتراق اخلاط ]
• [ ايراد يك شبهه در گرم و تر بودن خون و پاسخ آن ]
• [ فائده خون در بدن ]
• [ فائده صفرا در بدن ]
• [ فائده بلغم در بدن ]
• [ فايده سوداء در بدن ]
• [ در بيان آنكه طحال خانه سوداست ]
• فائده ، افضل‌ترين اخلاط خون است
• [ مراد از خلط طبيعى و ناطبيعى ]
• [ صفات خلط دم ]
• پوشيده و مخفى نماناد كه خون ناطبيعى دو قسم است :
• [ اندر باب تعفن دم ناطبيعى ]
• [ آيا فساد خون سبب فساد اخلاط ديگر مىشود ؟ ]
• [ نكته‌اى در باب رقت و غلظت خون در برخى از مردم ]
• فائده [ سخنى از ارسطو ]
• [ صفات خلط صفراى طبيعى ]
• [ وجه تسميه اين قسم به مره ]
• [ رنگ صفره‌اى مره ]
• [ وجه تسميه و رنگ صفراى محيه ]
• [ سبب پيدايى و رنگ صفراى كراثى ]
• [ سبب پيدايى صفراى زنجارى و رنگ آن ]
• [ نوع ديگرى از صفرا ]
• [ در بيان سوداى صفراوى ]
• [ در بيان فرق در كراثى و زنگارى و ديگر اصناف صفرا ]
• انتباه [ صفراء طبيعى و شيرين بودن ]
• [ فرق صفراى ناطبيعى با خون صفراوى ]
• فائده [ فرق صفراى موجود در خون با صفراى موجود در مراره ]
• [ صفات بلغم طبيعى ]
• [ طبيعت بلغم طبيعى ]
• [ در وجه پيدايى بلغم ناطبيعى ]
• فائده [ در بيان طبيعى يا ناطبيعى بودن بلغم عفنه ]
• [ وجه سازگارى گرمى بلغم با بارد و رطب بودن آن ]
• [ سبب شورى بلغم مالح ]
• [ طبيعت و اسباب حموضت بلغم حامض ]
• فائده [ سبب پيدايش بلغم حامض ]
• فائده [ برودت و يبوست انواع بلغم ]
• [ سبب پيدايى عفص و طبيعت آن ]
• [ بلغم مسيخ ]
• [ سبب بىطعمى بلغم تفه ]
• [ ايراد يك اشكال و پاسخ آن ]
• فائده [ در بيان بلغم ناطبيعى من حيث القوام ]
• [ اقسام غير طبيعى از جهة قوام ]
• قسم اول در متفق القوام
• قسم دوم در مختلف القوام
• [ سبب حصر قابليت ترسب در خلط دم ]
• [ سبب پيدايى سوداى ناطبيعى ]
• فائده [ در بيان طعم انواع سوداى ناطبيعى ]
• انتباه [ در بيان اقسام سوداى ناطبيعى ]
• [ يك ايراد به موضوع طبخ كبدى و پاسخ آن ]
• [ اقوال در تولد بلغم طبيعى و ناطبيعى ]
• [ شهوت صادق و كاذب ]
• فائده [ در بيان كيفيت هضم‌هاى ثالث و رابع ]
• [ انواع رطوبت ثانيه ]
• فائده در تحقيق لفظ نضج و بيان علل اربعه با امثله :
• [ دو ايراد بر تعريف نخج و پاسخ آن ]
• [ در بيان انواع نضج ]
• فصل سوم ثابت است در بيان اعضا .
• فائده [ شبهاتى كه بر حد اعضا و اخلاط وارد مىشود ]
• [ در تعريف مبدا و تطبيق آن بر اعضاى رئيسه ]
• [ سبب نياز به قوه حيوانى ]
• [ دلايل وجود قوه حيوانى در قلب ]
• [ سبب نياز به قوه نفسانى ]
• [ دلايل وجود قوه نفسانى در دماغ ]
• [ اختلاف اطبا در عضو رئيسه بودن جگر و مبدئيت او براى قوه تغذيه ]
• فائده [ در بيان ضرورى بودن قوه تغذيه و تنميه ]
• [ ميزان حاجت به تغذيه و تنميه ]
• فائده اعضا كه خادم‌اند دو گونه‌اند ، مهىّ و مؤدّى
• [ مثال براى اعضاى مهىء ]
• [ دل و دماغ ]
• [ بيان اوعيه منى ]
• [ انواع اعضاى مرئوس ]
• فائده مراد از عدم جريان قوى از عضوى به اين اعضا قوت طبيعى و نفسانى است نه حيوانى
• فائده مراد از أىّ جز محسوس كه در حد عضو مفرد واقع است
• [ يك اشكال و پاسخ آن ]
• انتباه [ در بيان اعضاى مركب ]
• [ وجه تسميه عضو مركب به عضو آلى ]
• [ تقسيم اعضا به معطى و غير معطى ]
• فائده در بيان معنى معطى و غير معطى و قابل و غير قابل :
• فصل چهارم ثابت است در بيان قوتها و قوتها سه گونه‌اند نزد اطبا ،
• [ ادله وجود قوه ]
• [ قواى اولى و ثانوى ]
• [ در بيان عمل قوه اولى و محل آن ]
• فائده اطبا اختلاف كرده‌اند در آنكه مولده و مصوره از نفس مادر فايض مىشوند بر منى هنگام بودن در رحم يا از نفس پدر
• نكته ، در وجه تسميهء مولده به مغيرهء اولى
• انتباه [ بيان چند نكته در باب قوه مغيره اولى و ثانى ]
• [ وجه نياز به قواى خادمه ]
• [ وجه نياز به قوه جاذبه ]
• [ وجه احتياج به ماسكه ]
• [ وجه احتياج به هاضمه ]
• [ و وجه احتياج بدافعه ]
• [ خادم و قوه مخدومه حقيقى ]
• فائده‌خدمت كيفيات اربعه مر قواى اربعه
• [ وجه نياز جاذبه و دافعه و هاضمه و ماسكه به حرارت ]
• [ وجه نياز قواى چهارگانه به برودت و يبوست و رطوبت ]
• [ در بيان طرق جذب نسيم ]
• فائده [ تعريف قوه حيوانى و مركب و آلت آن ]
• [ دليل مغايرت قوه حيوانى با قواى نفسانى و طبيعى ]
• [ در بيان چگونگى بطلان قوه طبيعى و بقاى قوه حيوانى ]
• [ يك اشكال و پاسخ آن ]
• [ وجه انتساب برخى امور نفسانى به قوه حيوانى ]
• [ در بيان جايگاه و وجه نياز به قوه نفسانى ]
• [ مراد از مدرك عقلى و مدرك حسى ]
• [ در بيان معنى حاسه ]
• [ در بيان اختلاف در تعداد حواس ظاهرى ]
• فائده در بيان قوت سمع
• [ استدلال حكما درباب كيفيت شنيدن صوت ]
• [ بيان فضل حس سمع بر حواس ديگر ]
• فائده در بيان قوت بصر
• تنبيه در تحقيق ابصار اطبا و حكما اطوار مختلف دارند
• فائده در بيان قوت شم
• [ در بيان اختلاف اطبا در كيفيت ادراك حس بويايى ]
• فائده در بيان ذوق
• [ در بيان كيفيت ادراك طعم به وسيله لعاب ]
• انتباه [ بيان شروط احساس طعم ]
• فائده در بيان قوت لمس
• [ در بيان كيفيت احساس لمس ]
• انتباه [ نفع وجود لامسه در ظاهر بدن ]
• [ نفع عديم الحس بودن برخى اعضاى داخلى بدن ]
• [ رابطه حواس ظاهرى با حواس باطنى ]
• [ اقامه دليل بر وجود حس مشترك ]
• [ در بيان ادراك حس مشترك و معنى مشاهده و تخيل ]
• [ فايده و دليل وجود حس مشترك در اول بطن مقدم دماغ ]
• [ توضيحى درباره قيد غيبوبت ]
• [ در بيان فايده قوه خيال ]
• [ اقامه دليل بر تغاير قوه حفظ و قوه ادراك صور ]
• [ دليل وجود قوه خيال در آخر بطن مقدم دماغ ]
• فائده‌حس مشترك و خيال نزد اطبا واحد است و كذلك مخيله و وهم
• فائده [ در بيان انواع تصرف قوه متصرفه ]
• [ در بيان قوه مفكره و متخيله و تفاوت ميان آنها ]
• [ يك اشكال و پاسخ آن ]
• [ در بيان تخصيص متصرفه به بطن اوسط دماغ ]
• انتباه‌استخدام نفس ناطقه مر اين قوت را متصور نمىشود مگر در انسان ،
• [ در بيان وجود وهم و تغاير آن با حس مشترك و خيال ]
• [ دليل وجود وهم در آخر بطن اوسط دماغ و اختلاف اطبا در باب آن ]
• [ در بيان حافظه به وهم و خيال به حس مشترك ]
• [ در بيان قوه متذكره ]
• [ دليل تغاير باعثه با متخيله و واهمه ]
• تنبيه اجماع كنايه از عزم شديد كه خالى از فتور باشد
• [ نكاتى درباب انواع قوه شوقيه و حركت اراديه ]
• [ در بيان كيفيت قبض و بسط عضو و رابطه قواى باعثه و فاعله ]
• فصل پنجم ثابت است در بقيهء امور طبيعى
• [ در بيان قواى دخيل در اتمام بلع و شهوت طعام ]
• [ تركيب قواى مختلف الحقايق و متفق الحقايق ]
• [ در بيان تولد روح و نقد نظر جالينوس ]
• [ در بيان رابطه روح و قوه ]
• فائده [ معانى روح نزد فلاسفه شارع و . . . ]
• انتباه [ بيان ارواح ثلاثه ]
• [ درجات سن نمو ]
• [ درجات سن نمو نزد جمهور اطبا ]
• تنبيه : [ اختلاف در حرارت شاب و صبى ]
• قول اول آنكه حرارت صبيان زياده بر حرارت شبان است
• قول دوم آن كه حرارت شبان بيشتر از حرارت صبيان است
• قول سوم آن كه حرارت صبيى مساوى بود حرارت شاب را
• [ وجه غلبهء برد و يبس در شيخوخت و تفاوت رطوبت صبى با شيخ ]
• انتباه‌رطوبت غريبه مزيد جفاف اعضاى اصلى است
• فائده [ انواع موت ]
• [ در معيار تقسيم اسنان ]
• [ در بيان مقدار عمر آدمى ]
• [ در بيان رابطه برد صرف با تبيض جلد ]
• [ در بيان رنگ اصلى جلد ]
• [ در بيان فرق بياض از بلغم و بياض از برد صرف ]
• [ در بيان فرق زردى رنگ حاصل از صفرا و حاصل از قلت خون ]
• مقاله دوم ثابت است در تشريح و آن مشتمل است بر فصل‌ها .
• فصل اول در تشريح استخوان
• [ در بيان درزهاى حقيقى و دروغين ]
• [ انواع درز حقيقى و غير حقيقى ]
• [ نفع متعدد بودن استخوان‌هاى سر ]
• [ در بيان استخوان‌هاى لحى و صدغ ]
• [ در بيان تعداد استخوان‌هاى موجود در فك ]
• [ در بيان تعداد استخوان‌هاى بينى ]
• فائدهء [ ثقبه‌هاى استخوان مصفات ]
• فائده [ بيان فك اسفل ]
• [ در بيان تعداد و اسامى دندان‌ها ]
• [ نكته لغوى ]
• فائده [ در نواجذ ]
• [ در بيان آن‌كه دندان را بايد از جمله استخوان‌ها دانست يا اعصاب ]
• [ داورى ميان اين دو نظر ]
• [ در بيان آنكه تولد دندان از نطفه است يا غذا ]
• انتباه [ سبب روييدن دندان در كهنسال ]
• [ در بيان اختلاف در لغت كتف ]
• [ در بيان آن‌كه يد شامل كتف نيست ]
• فائده [ بيان حكمت خلقت ناخن ]
• [ در بيان خلقت فقار ]
• [ در بيان اجنحه و شواخس فقار ]
• [ در بيان استخوان ترقوه ]
• [ در بيان قص و منفعت استخوان‌هاى سينه ]
• [ توضيحى در باره فقار الصدر ]
• [ در بيان استخوان‌هاى عجز ]
• فائده [ در بيان اهميت اين استخوانها ]
• انتباه [ در فاصل بودن كعب ميان ساق و عقب ]
• فائده [ در بيان تعداد استخوانهاى رسغ و انگشتان ]
• انتباه‌در ذكر اجمالى عظام
• فصل دوم ثابت است در باقى اعضاى مفرد
• فائده [ در غضروفى بودن حنجره و استخوان خنجرى و گوش و . . . ]
• [ در منفعت عصب ]
• فائده [ در نحوه جريان روح نفسانى در اعصاب ]
• [ در اعصاب دماغى و شعب آن ]
• شعبه اول‌بدان كه زوج نخستين از اعصاب دماغى از غور بطنين مقدمين دماغ بر آمده است نزديك به زائدتين
• شعبهء دوم‌بدان كه زوج دوم از اعصاب دماغى از پس زوج اول روئيده است مائل ب‌ه جانب وحشى و به طرف چشم فرود آمده است
• انتباه [ اشكال بر اسناد حركت به زوج دوم و پاسخ آن ]
• فائده [ بيان منفذ و ثقبه ]
• شعبهء سوم بدان كه زوج سوم از اعصاب دماغى از موضعى كه مشترك است ميان مقدم دماغ و مؤخرش رسته است
• شعبهء چهارم‌بدان كه زوج چهارم از اعصاب دِماغى از خلف زوج ثالث روئيده است
• شعبهء پنجم‌بدان كه زوج پنجم از اعصاب دماغى اگر چه دو فرد دارد اما هر فرد از آن دو شق شده است بالمناصفه
• شعبهء ششم‌بدان كه زوج ششم از اعصاب دماغى از مؤخر دماغ روئيده است و وى با زوج پنجم شديد الاتصال است
• شعبهء هفتم‌بدان كه زوج هفتم از اعصاب دماغى از آن موضع كه مشترك است ميان دماغ و نخاع بيرون آمده است
• [ فايده در اعصاب نخاعى كه محصور در عنق‌اند ]
• شعبهء اول در اعصاب نخاعى كه محصور در عنق‌اند
• شعبهء دوم در اعصاب نخاعى كه محصور در فقار صدراند ، يعنى فقار ظهر
• فائده [ در بيان آنكه عصب فقار صدرى از دو وجه بيرون نيست ]
• شعبهء سوم در اعصاب نخاعى كه مخصوص به فقار قطن‌اند
• فائده [ نكته‌اى درباره عصب پا ]
• شعبهء چهارم در اعصاب نخاعى كه مقسوم به فقار عجز و عصعص‌اند
• فائده [ بيان ثقبه‌هاى موجود بين الفقرتين ]
• انتباه [ اشكال و پاسخ ]
• [ دو نكته درباره رباط ]
• فائده [ اختلاف شيخ و جالينوس در باب عضله ]
• فائده [ چند نكته درباره ويژگيهاى شرايين ]
• فائده [ چند نكته درباره آورده و شرايين ]
• [ درباره آورده برخاسته از جگر ]
• [ الف . آورده برخاسته از مقعر كبد ]
• فائده [ بيان اتساع ماساريقا ]
• [ ب . آورده برخاسته از حدبه كبد ]
• [ تعريف مسام جلد و فايده آن ]
• فائده در خلقت موى بدن
• [ اسباب عدم نفوذ بخار در مسام ]
• [ اسبا عدم لبث بخار در مسام ]
• فائده [ اختلاف حكما در عضو بودن موى و ناخن ]
• انتباه‌در تعداد اعضاى مفرد
• فصل سوم ثابت است در تشريح اعضاى مركبه چون دماغ و دو چشم و دو گوش و زبان ،
• [ در بيان معصره ]
• فائده در نفع حيلولت غشا ميان دماغ و قحف
• فائده دماغ منقسم مىشود به سه تجويف كه به بطون مسمى است :
• تنبيه [ مخصوص بودن هر بطنى به قوتى ]
• فائده [ بيان اختلاف اطبا در طبقه ملتحمه ]
• فائده‌آنچه از تعداد طبقات هفتگانه ذكر شده بنا بر قول جمهور است و الا اختلاف در اين بسيار است
• انتباه‌عصبهاى چشم
• فصل چهارم ثابت است در تشريح شش و دل
• جزو اول در حنجره
• جزو دوم در قصبه ريه
• فائده [ بيان چند نكته ]
• جزو سوم در نفس ريه
• فائد اول [ ويژگيهاى ريه ]
• فائده دوم‌منفعت ريه
• فائده سوم [ چند نكته درباره هوا و ريه ]
• فائده [ بيان مجرى ]
• انتباه [ راه شناخت حيوان دلير ]
• فصل پنجم ثابت است در تشريح پردهء سينه و معده و آورده .
• فائده [ درباره غشا همراه حجاب حاجز ]
• فائده [ درباره طبقات معده و ارتباط آن با اعضاى ديگر ]
• انتباه [ در باب اغتذاى معده ]
• فصل ششم ثابت است در تشريح جگر و تلخه و سپرز
• فصل هفتم ثابت است در بقيهء اعضاى مركبه .
• [ دربيان ماهيت منى ]
• [ در بيان كيفيت پيدايش منى ]
• [ در بيان وجود منى در هر دو موجود نر و ماده ]
• [ در بيان اختلاف در باب وجود قوه عاقده در منى مرد و قوه منعقده در منى زن ]
• فائده [ اختلاف حكما و اطبا در باب وجود دو قوه در منى ]
• فائده [ درباره اوعيه منى مردان ]
• انتباه [ تفاوت انثيين در مردان و زنان ]
• [ در بيان مجارى سه‌گانه قضيب ]
• فائده [ در بيان شكل رحم ]
• [ در بيان تشريح رحم ]
• [ در بيان طبقات رحم ]
• تنبيه [ در مقدار طول عنق رحم ]
• [ كيفيت تولد جنين ]
• [ دربيان تعريف نطفه و علقه و مضغه و جنين و حيوان ]
• [ دربيان زمان حركت جنين در رحم ]
• انتباه [ دليل عدم بقاى جنين هشت ماهه ]
• [ كاربرد خون طمث در زن حامله ]
• [ پوشش‌هاى سه‌گانه جنين ]
• فائده در بيان كيفيت بودن جنين در رحم :
• مقاله سوم ثابت است در حال‌هاى تن آدمى و اسباب حال‌ها و نشان‌ها
• [ اندر معناى احوال و اسباب ]
• فائده [ در بيان سبب مختلف و غير مختلف ]
• فصل نخستين از مقالهء سوم ثابت است در بيان تندرستى و بيمارى .
• انتباه [ در توضيح برخى تقييدات در تعريف صحت ]
• [ داورى دراختلاف ميان ابو على و جالينوس ]
• فائده [ متقابلات اربعه ]
• فائده [ در بيان تغيير و تشويش ]
• [ مقدمه‌اى دربيان انواع مرض ]
• [ وجه حصر مفرد در اين سه ]
• انتباه [ در پاسخ اشكال بر تقسيم مرض مفرد ]
• فائده [ جواب قائلين به غيريت مرض التركيب و تفرق الاتصال ]
• [ انواع سوء مزاج ]
• فائده [ توضيحى بر سوء مزاج متفق ]
• [ در توضيح اسباب مادى و ساده ]
• انتباه [ بررسى موجود بودن يا نبودن مفرد مادى ]
• [ تعريف شكل ]
• [ تعريف مجرا ]
• [ تعريف اوعيه و تجويف ]
• [ دربيان مرض الخلو ]
• [ تعريف وضع ]
• [ انواع مرض وضع ]
• [ منظور از بيمارى تفرق الاتصال ]
• فائده [ در بيان انواع تفرق الاتصال ]
• تنبيه [ انواع تفرق الاتصال قحف ]
• انتباه [ انواع تفرق الاتصال در اعضاى مركب ]
• [ فرق وقوع تفرق در عضو جيد المزاج و عضو فاسد المزاج ]
• فائده [ در بيان تفرق الاتصال در مجارى و غير مجارى ]
• سؤال
• جوابش
• فائده [ در بيان اوقات كليه و اوقات جزئيه ]
• انتباه [ اختلاف در تعديه مرض از فردى به فردى ]
• فصل دوم از مقالهء سوم ثابت است در اسباب ضرورى كه تغيير دهندهء حالتهاى بدن انسان و حافظه و نگهدارندهء آن حالتها است .
• [ در بيان معناى سبب و ضرورى ]
• [ اقسام شش‌گانه اسباب ضرورى ]
• [ قسم اول هوا ]
• [ صفات هواى حافظ صحت ]
• [ نكته‌اى در باب هوا در وباى عام ]
• [ در بيان انواع تغيرات هوائيه ]
• فائده [ وجه تسميه تغير غير طبيعى هوا ]
• [ در بيان فصول مختلف ]
• نكته [ در تبيين طبع ربيع ]
• فائده در ذكر فصول بر وضع منجمين :
• انتباه [ در بيان فصول هشتگانه ]
• [ در معنى نواحى و رياح ]
• انتباه [ در ضرورت بحث از افلاك و ارض ]
• بحث اول در افلاك
• مقدمه
• [ در بيان قطبين ]
• [ بيان برخى اصطلاحات ضرورى در موضوع افلاك ]
• [ دربيان انواع ستاره‌ها و اسامى سياره‌ها و فلك هريك ]
• تمهيد [ در وجه مقدم داشتن ذكر فلك تاسع ]
• كشف اول در فلك تاسع
• كشف دوم در بيان فلك ثامن
• بحث دوم در بيان ارض
• [ در بيان طبقات ارض ]
• [ درباره خط استوا ]
• [ كيفيت تقسيم اقاليم ]
• [ در اختلاف هوا و مزاج و ساعات اقاليم سبعه ]
• [ در بيان ابتدا و انتهاى خط استوا ]
• [ در بيان انتساب هر اقليم به يكى از سيارات سبعه ]
• انتباه [ در بيان برخى ولايات در يك يا چند اقليم ]
• فائده [ اختلاف حكما در معتدل‌ترين اقاليم ]
• [ در بيان اقليم شهرهاى معروف ]
• فتح در اقليم اول
• فتح در اقليم دوم
• فتح در اقليم سوم
• فتح در اقليم چهارم
• فتح در اقليم پنجم
• فتح در اقليم ششم
• فتح در اقليم هفتم
• فائده [ بيان باد شمالى سرد و خشك ]
• فائده‌در اسباب حدوث باد
• انتباه
• فائده [ در پاسخ يك اشكال ]