مفرح القلوب ( شرح قانونچه ) ( فارسى ) — الصفحة ١٧٧
فصل سوم از مقاله سوم ثابت است در سببها كه احداث مرض مىكند
از واردات ديگران و ما برخى از آن مرقوم نمائيم تا بر مخالفان حجت باشد .
پوشيده نماند كه به تجربه رسيده كه وقت مجامعت خاصه عند انزال هر گونه شكل حسن و ياد قبيح منظور باشد به تعمق نظر در اكثر فرزند كه از آن منى متكوّن گردد مشابه به همان شكل مىباشد در حسن و قبح ، نه در نوعيّت ، زيرا كه تصور نفسى در تغيّر نوع تصرف نمىتواند كرد كما لا يخفى .
و كذلك مشهود است كه كسى چون چيزى حامض خورد آب در دهان بيننده پيدا مىشود و دندانش كند مىگردند .
و همچنان كسى را كه رمد باشد و ديگر بيشتر در وى نظر كند چشمش نيز به درد مىآيد در اكثر .
و به دستور كسى را كه غلبهء خون باشد و به جانب سر متوجه بود از ديدن چيزهاى سرخ زود ثوران مىكند لهذا مرعوفين را منع كرده‌اند از نگريستن بر اشياى سرخ . و اين جمله از تصورات نفسانى است .
و از همين قبيل است تبدل مزاج به سبب تصور مخوِّفات و مفرِّحات .
و مثالى كه در وى احتمال شك نباشد و تغيّر عظيم دفعةً پديد آيد حال عشّاق است كه از ظلم و جفاى معشوق به درجهء سقوط انجاميده باشد و مُشرف به هلاكت گردانيده چون ناگهان رؤيت وى دست دهد دفعةً عود به صلاح نمايد و استقامت در مزاج پديد آيد .
و از اين جمله است كه كسى تصور صحت كند يا تصور مرض ، حتى كه اين تصور مستكمل شود ، پس البته بر طبق آن صحت يا مرض حقيقى عارض گردد و قصهء اطفال و ملا در مثنوى مولوى خوانده باشى .
از اين جمله است كه مشى بر موضع ضيق عالى مؤدى به سقوط مىشود كسى را كه سقوط متصيور باشد و گرنه معتادين بر ريسمان كه در هوا بندند مشى مىكنند چنانچه در بازيگران مرئى است .
بالجمله تأثير امور نفسى متيقن و متحقق است و تصورات را در احداث حوادث دخل تمام ، غايت آن كه حسب محل و مقام صدور آثار متفاوت الدرجات مىباشد كما هو الظاهر عند الهمام .
الفصل الثالث في الأسباب الممرضة
فصل سوم از مقاله سوم ثابت است در سببها كه احداث مرض مىكند
فصل سوم از مقاله سوم ثابت است در سببها كه احداث مرض مىكند
و معنى سبب مطلق در ابتداى اين مقاله گفته شد و در اينجا آنچه بدين محل تعلق دارد گفته آيد .
و ينقسم إلى ثلاثة أقسام و منقسم مىشود اسباب ممرضه به سه قسم بادية و سابقة و واصلة يكى از آن اسباب باديه است و دوم سابقه و سوم واصله و وجه حصر در اين سه آن است كه سبب از دو حال بيرون نيست :
يكى آن كه بدنى نباشد و آن را بادى گويند .
دوم بدنى باشد و بدنى بالاستقراء منحصر است در خلطى و مزاجى و تركيبى .
و سبب بدنى نيز دو گونه است :
يكى آن كه ايجاب حالت مىكند به واسطه و آن را سابقه گويند .
و دوم آن كه ايجاب حالت كند بلا واسطه و آن را واصله نامند .
و هر واحد از اينها به تفصيل گفته شود :
فالبادية هي التي لا تكون خلطيّا و لا مزاجيّا و لا تركيبيّا پس سبب بادى وى آن است كه نباشد خلطى و نه مزاجى و نه تركيبى بل تكون أمرا من الأمور الخارجية مثل الهواء الحار بلكه باشد امرى از امور خارج از بدن چون هواى حار كه احداث صداع كند و هواى بارد كه ايجاب استرخاء در عصب نمايد .
أو من الأمور النفسانية كالغضب يا باشد امرى از امور نفسانى همچون غضب كه موجب سخونت در ارواح شود و ايجاب حمّاى يوميه نمايد و از اين قبيل است ديگر امور نفسانى كه موجب حمّى و جز آن شود .
و شك نيست كه نفس غير بدن است ، پس آنچه از جهة نفس واقع گردد آن نيز بادى باشد و همچون امور خارجيه بود در غير بدنى بودن .
بالجمله امور خارجى و امور نفسانى را بادى گويند و اينها را بادى گفتن محتمل سه وجه است :
يكى آن كه امور مذكور در ايجاب حالت شديد الظهوراند ، چه بر طبيب و چه بر غير آن از اين را