مفرح القلوب ( شرح قانونچه ) ( فارسى ) — الصفحة ١٢١

فائده [ در بيان تفرق الاتصال در مجارى و غير مجارى ]

اگر در طرف عضله است هَتك خوانند به فتح ها و سكون فوقانى و كاف .

و اگر در عرض وى است جَرّ نامند بفتح جيم و تشديد راى مهمله .

و اگر در طول وى است و در عدد كمتر و در غور بيشتر ايضا صَدع خوانند به فتح صاد مهمله و سكون دال مهمله و عين مهمله .

و اگر در طول است و كثير العدد و غائر و پراگنده فَسخ گويند به فتح فا و سكون سين مهمله و خاى معجمه .

و آنچه در عروق افتد وريد بود يا شريان اگر در عرض است قطع گويند و فصل نامند .

و اگر در طول است ايضا صدع خوانند .

و اگر به نوعى است كه دهن‌هاى رگ گشاده است ثَبق نامند به فتح موحده و سكون مثلثه و قاف .

و تفريق وريدى را مطلقا انفجار گويند و شريانى را ام الدم . و جمهور ام الدم آن را گويند كه شريان بشگافد و خون زير پوست جمع شود و عند الغمز باز گردد به شريان .

و آنچه در اغشيه و حجب افتد فَتق خوانند به فتح فا و سكون فوقانى و قاف .

و آنچه در غضروف افتد مطلقا رَض گويند به فتح راى مهمله و تشديد ضاد معجمه .

و گاه باشد كه بعض بر شكستن غضروف كسر نيز اطلاق كنند كما قالوا انكسار الاذن .

پس اگر تفرق قاسم شده است به سوى دو جز يا به سوى اجزاى كبار ايضا فسخ مىنامند .

و اگر قاسم شده به اجزاى صغار ايضا تفتّت خوانند .

و بعض رض را مخصوص به تفرق اجزاى صغار غضروف دارند .

و اين اسامى كه نظر به معنى مصدرى واقع است اگر فاعليت ملحوظ نمايند به صيغهء اسم فاعل خوانند هر جا كه لفظ مساعدت كند روا است چون ساحج و خاوش و كاسر و باسق و جز آن الفاظ ديگر .

تنبيه [ انواع تفرق الاتصال قحف ]

تفرق الاتصال كه در قحف يعنى استخوان سر افتد شَجّه بفتح شين معجمه و تشديد جيم و هاى موقوف و وى شش قسم است و هر قسمى به اسمى مخصوص :

يكى آن كه صداع آرد فقط و آن را صادعه گويند .

دوم آن كه كسر در استخوان راه يابد آن را هاشمه گويند .

سوم آن كه سپيدى استخوان نمايان شود و آن را واضحه نامند .

چهارم آن كه قدرى از استخوان بزدايد و آن را منقلبه خوانند .

پنجم شكستگى استخوان سر تا غشا كه مسمى به ام الدماغ است برسد ، يعنى بجز پوستى تنك بر دماغ حاجز نمانده باشد آن را مأمومه گويند .

ششم آن كه تا تجويف دماغ برسد و آن را جافيه خوانند .

و از آن كه به معنى اين الفاظ سته تحقيق آنها مىشود حاجت به ضبط حروف نبود .

انتباه [ انواع تفرق الاتصال در اعضاى مركب ]

اين همه كه ذكر شد اسامى تفرق الاتصال مختص به اعضاى مفرد بود و اما آنچه به مركب افتد همچون قطع اصبع و يد و مانند آن گاه باشد كه واقع شود ميان جزئين عضو مركب و يكى از ديگرى جدا گردد بىآنكه رسد تفرق الاتصال عضو متشابه الاجزا ، يعنى مفرد را و اين مسمى است به انفصال و خلع .

و اگر باشد آن در عصب و زائل شود عضو از موضعش مسمى است به فك .

و تفرق الاتصال كه به عضو متشابه الاجزا افتد آن را انحلال الفرد خوانند و گاه باشد كه به مطلق تفرق اطلاق كنند .

[ فرق وقوع تفرق در عضو جيد المزاج و عضو فاسد المزاج ]

و پوشيده نماند كه بعض اعضا احتمال تفرق ندارند مطلقا و آن دل است و قد يسبق الموة لتفرقه .

و بدانند كه چون تفرق در عضو جيد المزاج افتد زود به صلاح مىآيد و اگر در فاسد المزاج افتد دير به شود و قروح ضيقه چون دراز مىكشد آكله مىگردد در اكثر .

فائده [ در بيان تفرق الاتصال در مجارى و غير مجارى ]

گاه باشد كه تفرق الاتصال در مجرى افتد و بدان سبب وسعت در آن پديد آيد و از اينجا است كه قطعه‌هاى جگر در بعض اسهال وى برمىآيد