كليات قانون ابن سينا ( فارسى ) — الصفحة ١٥
فهرست مضامين ترجمه فارسى قانون شيخ مترجمه حكيم فتح اللّه شيرازى
در نبض كه از اورام شود فصل هشتدهم در احكام نبضى كه آن را عوارض نفسانى بود از غضب و فزع و فرح و غم و هم فصل نوزدهم در نبضى كه تغيرات امور غير طبيعى موجب آن شده باشد بسبب ضغطه يا حالتى غير طبيعى جمله دوم در بول و براز و آن بر سيزده فصل مشتمل باشد فصل اول در قول كلى در استدلال كردن بر حال بول بر احوال بدن بعد از آنكه رعايت شرائط كرده باشند و بدانكه بول فضله هضم دويم است كه در جگر چون غذا طبخ مىيابد و مائيتى كه از معده با آن همراه آمده است تا آن را از راه ماساريقا كه رگهاى باريك شعرى است بگذراند و بكبد رساند و در كبد به او همراه باشد و لهذا حاجت بشربى مكرر مىشود بعد از اكل طعام و آن مائيت به دو قسم مىشود بعد از طبخ غذا در جگر نصفى از ان طبيعت دفع مىكند بطريق فضله بجانب گرده و با آن آلائش خونى كه هست گرده از ان آلايش غذا مىسازد و آن مائيت را از خون خالص مىگرداند و از انجا بمثانه مندفع مىشود تا قدرى پيدا كند و از ان حدتى بمثانه رسد پس طبيعت قوت دافعه را كار فرمايد بدفع آن بول از مثانه بخارج بدن به قوت اراقت و نصفى ديگر از ان مائيت با غذا بجانب بدن رود تا آنكه غذا را از مجارى تنگ بگذراند و چون به اطراف بدن غذا برسد آن مائيت كه بر سبيل بدرقه يار و رفيق بود بقهقرى باز گردد و بجگر آيد و از انجا باز بگرده رود و بمثانه و از انجا دفع شود چنان كه دانسته شده و اين بول كه از بدن بازگرديده است بعد از خواب در امر استدلال اعتبار دارد و لهذا در صباحى بعد از خواب تام بىاعراض نفسانى و اكل صابغى كه موجب صبغ و لون بول بود و در اراقت و تقاضاى آن تاخير نشده باشد و بسيار در هواى غريب و گرما نگذارند مگر ساعتى كه رسوب آن به ته بنشيند و جماع نيز نبايد كه واقع شده باشد و از ديگر حركات كه موجب تسخين شود احتراز كرده باشند در قاروره صافى بگيرند كه آن قاروره به شكل مثانه باشد فصل دوم در الوان بول از سرخى و زردى و سبزى و سياهى و سفيدى با اصناف آنها فصل سوم در قوام بول از رقت و غلظ قوام و اعتدال آن فصل چهارم در دلائل رائحه بول از منتين و حامض و حلو فصل پنجم در دلائل ماخوذ از زبد يعنى از كفى كه بالاى بول ايستد و صغر و كبر آن و سرعت و بطو شكستن آن و بقاى آن فصل ششم در دلائل انواع رسوب كه آن جسميست اغلظ از مائيت متميز است فصل هفتم در دلائل بول از جهت قلت و كثرت بول از مقدار طبع يا مقدار مناسب شخص فصل هشتم در قول كلى در معرفت نضج صحيح فاضل معتدل القوام و المقدار و اللون فصل نهم در بول اسنان كه در هر سنّى بول متغير شود و مختلف با نسبت با سنى ديگر بحسب لون و قوام و مقدار و صفا و كدورت فصل دهم در ابوال مردان و زنان و تفاوت ميان اين دو قسم در غلظ و رقت و مقدار و صفا و كدورت و رسوب و امثال اينها فصل يازدهم در ابوال حيوانات و صفات آن و تفرقه ميان ابوال آنها با ابوال آدميان فصل دوازدهم در اشياى سياله كه لون آنها شبيه بابوال انسان و تميز در ميان آنها با بول انسان فصل سيزدهم در دلائل براز كه استدلال كنند به آن بر حال بدن از لون و قوام و رائحه و زبد و مقدار آن الفن الثالث در حفظ صحت و در اين فن فصلى باشد و پنج تعليم اما فصل در اسباب صحت و مرض و ضرورت موت و اين دو قسم باشد از طب در عمل كه در ان حفظ صحت باشد و علاج مرض بطريق كلى پس بدانكه ماده بدن رطوبتى باشد كه مقارن سده باشد به آن رطوبت حرارتى يعنى منى و اين حرارت را در اين رطوبت تاثيرى باشد بطريق تحليل و چون اين اثر دوام پيدا كند اشتداد كند در تاثير در هر وقت پس بايد كه بدلى از متحلل شده باشد از مثل غذا شده باشد و با وجود بدل از اصلى ماده هم چيزى كم مىشود و
بواسطه وجود بدل كه از رطوبت باشد در آن ماده اصلى مىماند و آن مدت عمر باشد اگر از خارج مفسدى وارد نشود چون سمّى يا قتلى و يا خنقى همچنانكه شعاع چراغ باقى مىماند ببقاى روغن تا وقتى كه آن مقدار از روغن كه در ان است چرخ شود چراغ منطفى گردد و گاه باشد كه آن چراغ بشدت باد بميرد پيش از آنكه روغن فانى گردد يا آن را خفه كنند و امثال اينها حال حيات آدمى نيز بر همين قياس باشد پس بايد كه حمايت اين رطوبت كنند و نگهدارند آن را از تعفن و از افراط تحليل بتعديل اسباب سته ضرورى كه آن هوا بود و تعديل در ماكول و مشروب و خواب و بيدارى و حركت و سكون بدنى و حركت سكون نفسانى و استفراغ و احتباس معتدل تا غرض از حفظ صحت حاصل آيد تعليم اول در تربيت و آن مشتمل باشد بر چهار فصل فصل اول در تدبير مولود از وقتى كه از مادر متولد شود تا وقتى كه بالغ شود فصل دوم در تدبير