شرح مثنوى ( فارسى ) — الصفحة ٥٦٥

اصطلاح‌نامه

بسط : عبارت است از بسط قلوب اندر حالت كشف ؛ و اين حالت از سوى حقّ است بىتكلّف بنده .

بسيط : آنچه جزء ندارد ؛ مقابل مركّب .

بقاء باللّه : بقاء باللّه از مدارج عاليهء سير الى اللّه است و در آن مرتبه ، تفاوت مراتب كمال به حسب تحقّق و اتّصاف به صفات الهى بسيار است . بعضى متحقّق به اكثر صفات الهى شده‌اند و بعضى به اقلّ ؛ و باز در اين اقلّ و اكثر ، تفاوت بسيار است و آن فرد كامل كه مستعدّ آن باشد كه به حسب حقيقت و معنى ، مظهر ذات و مجموع اسماء و صفات اللّه باشد ، از خواص است و احكام اسم كلّى اللّه به جزويات و كلّيات در او ظاهر مىشود و متحقّق به همهء صفات الهى مىگردد و آن حضرت خاتم محمّدى است . شرح گلشن راز ، ص 22 .

بىرنگى : با ياء مصدرى : فطرت و آفرينش نخستين ، عالم خدايى ، عالم وحدت و حقيقت مطلق ، عالم وجود بحت كه از هر گونه تعيّن و تقيّدى منزّه است . با ياء وحدت :

تعبيرى است نظير « بىنشان » در كنايه از حق‌تعالى ، ممكن است به معنى وحدت و فطرت نيز فرض مىشود

پرده : منظور حجاب‌هاى ظلمانى و نورانى است .

امّا اگر مقصود از « نى » همان ساز موسيقايى باشد ، پرده به‌معناى مقام يا يكى از دوازده آهنگ مصطلح نزد اهل موسيقى است :

نوا و راست ، حسينى و راهوى و عراق حجاز و زنگله و بوسليك با عشاق دگر سپاهان ، باقى بزرگ و زيرافكند اسامى همهء پرده‌هاست بر اطلاق پرده دريدن به‌معناى آشكار كردن راز ديگرى است .

پسر : منظور سالك مبتدى است . چه از ديد عرفا ، رابطهء سالك و پير ، همچون نسبت پدر و فرزندى است . زيرا سالك در آغاز راه ، توسّط پير و مرشد حياتى نو مىيابد .

پير - شيخ

تأويل : حمل كردن لفظ بر خلاف معناى ظاهر ، امّا مناسب با تفسير باطنى يك سخن

تبتّل : در لغت به‌معناى بريدن و در اصطلاح عرفا انقطاع و گسستن كلّى از غير خداست .

تجريد : يعنى اعراض و دورى از دنيا و توقّع پاداش اخروى نداشتن پس « مجرّد حقيقى آن‌كس بود كه بر تجرّد از دنيا طالب عوضى نباشد ، بلكه باعث بر آن تقرّب به حضرت الهى بود فحسب ؛ و هركه به ظاهر عرض