شرح مثنوى ( فارسى ) — الصفحة ٣٥٩

رجوع به حكايت موش و چغر آبى

يعنى : به سبب قضا آن دليل قاطع از خاطر يعقوب بگذشت كه يوسف را از رفتن بازنداشت گويا كه آن قضا در حق فلسفه بود ، چه فلسفه كه قائل [ به ] استقلال قدرت خلق و تكوين افعال بنده براى بنده است . پس غفلت حضرت يعقوب از بازداشتن حضرت يوسف ، آن عقيده را ردكننده است كه اگر بنده در فعل و ارادهء خود مستقل مىبود ، بايستى كه حضرت يعقوب يوسف را از رفتن سوى صحراى امتناع مىفرمود .

پس بازماندن حضرت يعقوب از امتناع حضرت يوسف ، دليل است بر عجز بنده در خلق افعال خويش .

[ 2762 ]

گوييا دل گويدى كه ميل او * چون در اين شد هرچه افتد باش گو

[ 2763 ]

خويش را هم زين مغفّل مىكند * در عِقالش جان معقّل مىكند

يعنى : گوييا كه ميل آن بنده كه ديده و دانسته خود را در آن بلا افكنده است ، آن است كه در اين فعل ما را ارتكاب بىگمان است . هرچه شدنى است گو بشود ؛ هرچه رفتنى است در اين فعل

/ B 051 /

گو برود .

[ 2766 ]

خام شوخى كه رهانيدش مُدام * از خُمارِ صدهزاران زشتِ خام

يعنى : خام شوخ و كمينهء مبتلاى غفلت شراب مجازى آن است كه از بند دام تشويش عوام رسته است و از هبوط هوش اين و آن گذشته است . پس آن كسانى كه به شراب حقيقى واله و مست‌اند ، آنها از جميع تعلّقات هستى گذشته‌اند .

[ 2767 ]

عاقبت و آويخته استاد شد * جست از رِقّ جهان و آزاد شد

يعنى : هركه به بند دام ابتلا آويخته شد ، آخرالامر رسن رقّيت و عبوديت از گردن او گسيخته شد ؛ و هركه در خدمت و اطاعت استاد شد ، آن‌كس آخرالامر مطاع و مخدوم عباد شد .