شرح مثنوى ( فارسى ) — الصفحة ٣١٣

حكايت آن مجاهد كه از هميان هر روز [ يك درم در خندق انداختى ] 235

صدق و اخلاص در راه حق دادن جان است ، نه فداى اركان كه اركان به منزلهء آلت است و آلت غير فاعل است . پس فداى تن ، غير فداى جان است .

[ 3821 ]

اين همه مُردن نه مرگِ صورت است * اين بدن مر روح را چون آلت است

يعنى : مرگ كامل و و اصل نه مرگ صورى و جسمى است ، بلكه مرگ باطنى است كه نفس امّاره را در زير تيغ رياضت و مجاهده كشته‌اند و شهيد معتبر در آن جهاد گشته‌اند كه جهاد اكبر

/ A 331 /

كشتن نفس است . پس كسى كه تن او به شمشير آهنى كشته شده است و نفس امّارهء او زنده است ، پس آن‌كس را نتوان گفت كه شهيد اكبر است ؛ و مرگ جسم و اركان ، غير مرگ نفس و جان است .

[ 3822 ]

اى بسا خامى كه ظاهر خونش « 1 » ريخت * ليك نفسش زنده آن جانب گريخت

يعنى : بسا خامى و ناتمامى كه از روى ظاهر خون او ريخته شده است و نفس او كه به تيغ رضا و تسليم مقتول و دونيم نشده است ، زنده است و به سوى آن عالم از هيبت شمشير گريزنده است ، نه آنكه شهيد گشته است . پس شهادت معتبر كشتن نفس است ، نه كشتن تن .

[ 3826 ]

اى بسا نفسِ شهيدى معتمَد * مُرده در دنيا و زنده مىرود

يعنى : بسا نفس‌اند كه به تيغ فقر و مجاهده و به خنجر فنا و مشاهده كردن نفس و هوا و سينهء نخوت و كبريا شكسته‌اند كه شهيد معتبر و مقبول گشته‌اند ؛ اگرچه در دنيا ، به غير قتل شمشير مرده‌اند ليكن جان باقى و غير فانى را همراه برده‌اند و پاى شهادت در آن عالم افشرده‌اند كه شهيد معتبر و مقبول‌اند ، اگرچه به غير شمشير مقتول‌اند .

[ 3827 ]

روحِ رهزن مُرد و « 2 » تن كه تيغِ اوست * هست باقى در كفِ آن غزوْجوست

[ 3828 ]

تيغ آن تيغ است ، مَرد آن مَرد نيست * ليكن اين صورت تو را حيران كُنى است

( 1 ) . س : خويش . ( 2 ) . ش : - و .