شرح مثنوى ( فارسى ) — الصفحة ٢٦٦

صفت آن بىخودان [ كه از شرّ خود و هنر خود ايمن شده‌اند ، كى فانىاند ]

قياس دو قسم است : اقترانى و استثنايى . اقترانى آنكه در آن قياس ، « 1 » نتيجه و يا نقيض نتيجه مذكور نباشد ؛ و استثنايى آنكه در آن قياس ، نتيجه يا نقيض نتيجه مذكور باشد .

يعنى : تو اى منطقى ! معرفت جواهر و اعراض و شناخت موضوع « 2 » و محمول ، موجب سعادت و منتج هدايت خويش فهميدى و اين دلايل اقترانى كه بىنتيجه و بىاثر است ، بىفايده و باطل است ؛ چون نتيجهء خود را نديدى كه معتبر و مقيّد « 3 » به ديدن است ، نه شنيدن و از مصنوع به سوى صانع به طريق تخمين و جزاف پى بردن مانند فلسفى كه به ازدياد دلايل و وسايط از اثر به سوى مؤثّر و از مصنوع به سوى صانع پى برد و به ديدهء بصيرت و به چشم معرفت به سوى صانع ننگرد و تن خود را در بوتهء مجاهده نافشرد تا بدين مجاهده ، ديدهء بصيرت او روشن گردد .

[ 569 ]

مىفزايد در وسايط فلسفى * از دلايل باز برعكسش صفى

[ 570 ]

اين گريزد از دلايل وز حجيب * از پىِ مدلول سر برده به جيب

[ 571 ]

گر دخان او را دليلِ آتش است * بىدخان ما را در آن آتش خوش است

يعنى : فلسفى در تحصيل معرفت حقيقت در ازدياد وسايط و دلايل مىافزايد كه مقصود را به ازدياد دلايل و برهان حاصل مىنمايد ؛ و اهل صفا كه عبارت از اهل اللّه و عرفاست ، از دليل

/ B 311 /

اعراض نموده ، به سوى مدلول انتقال مىفرمايد و گوى مقصود را به چوگان مراقبه تا منتهاى كار براند و چهرهء مطلوب را بىواسطهء دليل و برهان كه مانند دخان دالّ بر مطلوب است ، مشاهده مىكند .

صفت آن بىخودان [ كه از شرّ خود و هنر خود ايمن شده‌اند ، كى فانىاند ]

صفت آن بىخودان [ كه از شرّ خود و هنر خود ايمن شده‌اند ، كى فانىاند ]

[ 675 ]

موم از خويش و ز سايه درگريخت * در شعاع از بهر آنكه شمع ريخت

( 1 ) . س : در اقياس . ( 2 ) . س : موضع . ( 3 ) . ش : معتدّ .