شرح مثنوى ( فارسى ) — الصفحة ٢٦٥

در بيان آنكه صفا و سادگى [ نفس مطمئنّه از فكرتها مشوّش شود ]

قصّهء آن حكيم كه ديد طاوس را 207

[ 549 ]

چون ز مُرده زنده بيرون مىكشد « 1 » * هركه مُرده گشت او دارد رَشَد

« مرده » عبارت از نياز است و « زنده » عبارت از ناز . پس هركه نياز را - كه آن نياز به منزلهء مرگ و فناست - بيش كرد ، مرتبهء ناز - كه به منزلهء زندگى و بقاست - او را حاصل گشت ؛ و هركه ناز اختيار نمود ، عاقبت‌الامر آن‌كس در گور مرگ فرسود . يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ يُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ * عبارت از اين ناز و نياز است .

[ 550 ]

چون ز زنده مُرده بيرون مىكُند * نفسِ زنده سوى مرگى مىتند

يعنى : چون حق تعالى از زنده مرده پيدا مىكند ، پس نفسى كه به ناز زنده است ، آن نفس آخرالامر زندگى خود به سوى مردگى مىكشد « 2 » كه از آن نفس آخر امر و بعد از مرگ هيچ اثر زندگى ظاهر نمىشود . يا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً نقد حال آن نقش مىشود .

[ 552 ]

دَى شوى بينى تو اخراجِ / A 311 / بهار * لَيل گردى بينى ايلاجِ نهار 208

مراد از « دى » فصل خزان است كه مردگى و برگ‌ريزى در آن است و شب هم گويا مرده است كه در شب آثار روز مثل آفتاب و « 3 » سعى و تردّد در تحصيل مطالب مفقود است و مثمر خواب است كه آن خواب « أخ الموت » است . پس شب هم به نسبت روز گويا مرده است .

در بيان آنكه صفا و سادگى [ نفس مطمئنّه از فكرتها مشوّش شود ]

[ 567 ]

هر دليلى بىنتيجه بىاثر * باطل آمد در نتيجهء خود نگر

[ 568 ]

جز به مصنوعى نديدى صانعى * بر قياس اقترانى قانعى

( 1 ) . ش : مىكند . ( 2 ) . ش : مىكنده . ( 3 ) . س : - و .