شرح مثنوى ( فارسى ) — الصفحة ٢١٨

در تفسير حديث مصطفى - صلّى اللّه عليه و سلّم - « إنّ اللّه تعالى خلق الملائكة و ركّب [ فيهم ] العقل » 184

يعنى : جانى كه آن جان هستى و بقاى جبرئيل نداشته باشد ، آن جان پست و كمتر از جان بهايم است ، چنانچه صوفى حقيقى - كه رسول خدا است - فرموده است

/ B 39 /

كه :

« كسى كه غالب باشد شهوت او بر عقل او ، آن‌كس پست‌تر از بهايم است . » « 1 »

[ 1521 ]

پس درين تركيب حيوانى لطيف * آفريد و كرد با دانش اليف

يعنى : در اين تركيب حيوانى كه از روى صورت و ظاهر لطيف است و تركيب انسانى است ، اين علوم مذكوره - كه حكمت و هندسه و غير اوست - بيافريد و آن تركيب را با دانش آن علوم مذكوره مركّب و اليف گردانيد .

[ 1522 ]

نام كالأنعام كرد آن قوم را * زانكه نسبت كو به « 2 » يقظه نوم را

يعنى : آن جماعت كه تركيب انسانى دارند و اين علوم مذكوره در ذات آن جماعت مركّب و اليف است ، نام آن قوم مانند انعام است كه آن جماعت غافل از آخرت و انجام‌اند . پس اين‌چنين كس را « كالأنعام » مىنامند كه از احوال آخرت غافل و نائم‌اند .

پس دانش اخروى مانند يقظه است و دانش دنيوى مانند خواب است ؛ و اين علوم و نجوم و فلسفه و طبّ مانند نوم است كه موجب غفلت آخرت است .

[ 1523 ]

روحِ حيوانى ندارد غير نوم * حسهاى منعكس دارند قوم

يعنى : چون روح حيوانى غير از نوم و غير از غفلت از امور اخروى ندارد ، پس قومى كه به صورت انسان و به معنى حيوان‌اند كه غير از خواب و خور نمىدانند ، حسهاى خويش واژگونه و منعكس دارند كه اگرچه از روى ظاهر بيدار و هشيارند كه اگر « 3 » با علم و دانش اليف‌اند ليكن از روى حقيقت در غفلت و نوم‌اند كه از امور اخروى غافل و نائم‌اند .

پس اين قوم ، صورت انسان و حواسّ حيوان دارند .

( 1 ) . س ، ش : + در تفسير حديث مصطفى عليه السلام . ( 2 ) . س : - به . ( 3 ) . ش : اگرچه .