شرح مثنوى ( فارسى ) — الصفحة ١٩٤

در بيان ملاقات آن عاشق لاابالى با صدر جهان

[ 4386 ]

هست سِرّ مرد چون بيخِ درخت * ز ان برويد برگهاش از چوبِ سخت / A 48 /

يعنى : سرّ و باطن مردم مانند بيخ درخت است كه برگها و ميوه‌ها « 1 » در حقّ تلخى و شيرينى درخور و موافق تلخى و شيرينى بيخ است كه در چوب و شاخ مىرويد و ثمرهء تلخ و شيرينى به حسب تلخى و شيرينى آن بيخ در وجود مىآيد . پس اگر سرّ و باطن مردى « 2 » مهر و محبّت است ، در شاخ باطن مردى ديگر ثمرهء محبّت و مهر پيدا مىشود ؛ و اگر در باطن آن مرد تلخى و كينه است ، پس در باطن مرد ديگر ثمرهء تلخى و كينه ظاهر مىشود ، چنانچه « المؤمن مرآة المؤمن » 166 واقع است .

يا مراد آن است كه سرّ و باطن مردم مانند بيخ است ؛ و اعمال و افعال كه از ذات اين مردم پيدا مىشود - خواه مهر خواه غضب - از آن باطن پيدا مىشود كه درخور و موافق آن باطن پيدا مىشود و « كلّ إناء يترشّح بما فيه » 167 گواه اين قال است .

[ 4388 ]

بر فلك پرهاست ز اشجارِ وفا * « أصلُها ثابت و فرعُه « 3 » فى السما » 168

يعنى : از بيخ اشجار وفا و محبّت بر شاخ افلاك نيز ثمرهء وفا و محبّت رسته است كه اصل آن ثمره در زمين قائم و ثابت است و فرع وى در آسمان مثمر و ثابت است كه عرصهء افلاك براى خدمت انسان روز و شب سرگردان است و براى آن انسان ابروباد و « 4 » ماه و خورشيد كمر خدمت بسته‌اند و در آن خدمت هميشه چست و برجسته‌اند . پس نتيجهء محبّت و وفاى آن انسان است كه هفت افلاك در خدمت آن انسان سرگردان است .

[ 4571 ]

گفت پيغمبر كه هستند از فنون * اهل جنّت در خصومتها زبون 169

[ 4572 ]

از كمالِ حزم و سوء الظنّ خويش * نه ز نقص و بددلى ضعف « 5 » كيش

يعنى : پيغمبر خدا فرمود كه مؤمنان از روى دانش و فنون نه از راه ضعف

/ B 48 /

دلى و جنون در جنگها و خصومتها از جماعت كافران مغلوب گشته‌اند تا حق تعالى به مقابلهء آن

( 1 ) . س : ميوه‌ها . ( 2 ) . س : مرد بى . ( 3 ) . س : فرعها . ( 4 ) . س : - و . ( 5 ) . س ، ش : + و .