شرح ديوان منسوب به امير المؤمنين علي بن ابي طالب ( ع ) ( فارسى ) — الصفحة ٢٩٩

ستايش دانش و خرد كه سبب نجاتست و سعادت ابد

يعيش الفتى فى النّاس بالعقل إنّه * على العقل يجرى علمه و تجاربه

يزين الفتى فى النّاس صحّة عقله * و إن كان محظورا عليه مكاسبه

يشين الفتى فى النّاس قلّة عقله * و إن كرمت أعراقه و مناصبه

جرى و جريان و جرية : رفتن آب ( از ثانى ) . و تجربة : آزمودن . و زين : آراستن ( از ثانى ) .

و صحّة : تندرست بودن . و إن تأكيدى . و حظر : حرام كردن . و مكسبة ( بكسر سين ) : مرادف كسب . و شين : معيوب كردن . و مكرمة : بزرگوار شدن ( از خامس ) . و عرق و منصب : اصل مردم . و در بعضى نسخ بجاى مناصبه « مناسبه » ( بفتح ميم ) ؛ و نسب و نسبة : به كسى بازخواندن . و واو در و إن كان براى عطف و معطوف عليه محذوف و آن ضدّ شرط مذكورست ، أى « 1 » لم يكن محظورا عليه مكاسبه و إن كان محظورا عليه مكاسبه ، و قال الزّمخشرىّ : « إنّ الواو فى مثله للحال ، فيكون الّذى هو كالعوض عن الجزاء عاملا فى الشّرط نصبا على أنّه حال « 2 » » . و وجه عدول به صحّة عقله از « كثرة عقله » كه مقابل قلّة عقله باشد آنست كه كثرت عقل به مرتبهء جربزه مذموم است و كمال عقل در اعتدال اوست ، و چون صحّت باعتدال مىباشد ، تعبير از اعتدال بصحّت فرموده .

مىفرمايد : زندگانى مىكند جوانمرد در ميان مردم بعقل ، به درستى كه شأن آنست كه بر عقل جاريست علم او و تجربه‌هاى او . مىآرايد جوانمرد را در ميان مردم صحّت عقل او ، و اگرچه باشد حرام شده برو كسبهاى او . معيوب مىسازد جوانمرد را در ميان مردم قلّت عقل او ، و اگرچه بزرگوار باشد اصلها يا محلّهاى نسبت او . س :

عقل است امام و مقتدى در همه كار * بر عقل بود مدار دانش اى يار

آرايش مرد از خرد باشد و بس * وز جهل تمام خلق را باشد عار

و من كان غلّابا بعقل « 3 » و نجدة * فذو الجدّ « 4 » فى أمر المعيشة غالبه

النّجدة : الشّجاعة . و الجدّ : الحظّ و البخت .

( 1 ) . ABDE : + ان . ( 2 ) . B : مال . ( 3 ) . C : بعلم . ( 4 ) . C : المجد .