شرح ديوان منسوب به امير المؤمنين علي بن ابي طالب ( ع ) ( فارسى ) — الصفحة ٢٢٠

نكته

به محذوفى كه خبر اوّل إنّ است ، يعنى إنّهم متمكّنون على الهدى . و لام لمن يا متعلّق به هدى يا به أدلّاء كه خبر ثانيست ، و تقديم لمن استهدى بر أدلّاء بر تقدير ثانى اشارت به‌آنكه هدايت علما مخصوص است بجمعى « 1 » كه از روى ادب در مقام طلبند ؛ و استعلاى مفهوم از على الهدى مبنى بر تمثيل استقرار اهل علم بر هدى به حال « 2 » كسى كه بر تختى متمكّن ، يا بر اسبى سوارست . و مىتواند بود كه خبر إنّ منحصر در أدلّاء باشد و على الهدى متعلّق به او ؛ و در تقديم اشعار به‌آنكه اين طايفه دليل هدايتند ، نه ضلالت ، و وسيلهء حكمتند ، نه جهالت . و چون فرمود كه افراد انسان يكسانند و مظنّهء آنست كه سائلى گويد : هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ « 3 » ،

مىفرمايد : نيست فضل مگر اهل علم را ، به درستى كه اين طايفه متمكّن بر سرير هدايت و دلالتند « 4 » و در تيره شب ضلالت « 5 » راهنمايان « 6 » اهل جهالتند . س :

ارباب علوم « 7 » دين كه درويشانند * يا ربّ چه رفيع قدر و عالىشانند

پيوسته بحقّ دليل دل‌ريشانند * مقصود ز هستى جهان ايشانند

فتح

فقها گويند متبادر بفهم از لفظ « أهل العلم » « 8 » علماى تفسير و حديث و فقهند . و قال الغزّالىّ فى الإحياء : « كان اسم الفقه فى العصر الأوّل مطلقا على علم طريق الآخرة و معرفة دقائق آفات « 9 » النّفوس و مفسدات الأعمال و قوّة الإحاطة بحقارة الدّنيا و شدّة التّطلّع إلى نعيم الآخرة و استيلاء الخوف على القلب ، و يدلّك عليه قوله تعالى : لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ « 10 » و ما [ يحصل ] به الإنذار و التّخويف هو هذا العلم و هذا الفقه دون تفريعات « 11 » الطّلاق و اللّعان و السّلم و الإجارة ، فذلك لا يحصل به إنذار و تخويف ،

( 1 ) . E : مخصوص به جمعيست . ( 2 ) . E : بر حال . ( 3 ) . الزّمر : 9 . ( 4 ) . G : سرير هدايتند . ( 5 ) . C : ضلال . ( 6 ) . G : راهنماى . ( 7 ) . E : علم و . ( 8 ) . E : اهل علم . ( 9 ) . G : آيات . ( 10 ) . التّوبة : 122 . ( 11 ) . E : تعريفات .