شرح ديوان منسوب به امير المؤمنين علي بن ابي طالب ( ع ) ( فارسى ) — الصفحة ١٢٣

فاتحهء خامسه در انسان صغير كه انسان العين انسان كبيرست

و فارابى گويد : « هذه الأنفس إذا كانت زكيّة و فارقت البدن و كانت متصوّرة لأمور « 1 » قيلت لها فى أمر « 2 » عاقبتها « 3 » من الحور و القصور ، و لم يكن لها علوم تسعدها و لا جهل يشقيها ، فإنّها تتخيّل جميع ما قيل لها فى الدّنيا و تكون آلة تخيّلها لذلك جرما من الأجرام « 4 » السّماويّة ، فتشاهد جميع ما قيل لها فى الدّنيا من أحوال القبر و البعث و الخيرات ، و تكون الأنفس الرّديّة أيضا تشاهد العقاب المصوّر لهم فى الدّنيا ؛ فإنّ الصّور الخياليّة ليس تضعف عن الحسّيّة ، بل يزيد عليها تأثيرا ، كما تشاهد فى المنام . » « 5 »

و بعضى گويند جرمى مركّب از بخار و دخان موضوع تخيّلات نفوس سعيده و شقيّه شود . و ميل شيخ مقتول در تلويحات به‌آنست كه جرم سماوى موضوع تخيّلات اهل جنّت است و زير فلك قمر و بالاى كرهء آتش جرمى « 6 » كروى غير منخرق است برزخ ميان عالم عنصرى و عالم اثيرى كه موضوع تخيّلات اهل نارست .

و بعضى از تناسخيّه گويند هر نور اسفهبد « 7 » كه هست اوّل تعلّق به صيصهء « 8 » انسانى مىگيرد « 9 » و او را « باب الأبواب » گويند ؛ اگر خلق نيك دارد ، خلاص شود : لا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى « 10 » ؛ و اگر خلق بد دارد ، به بدن حيوانى مناسب آن خلق نقل كند ، و حيوان منحصر در انسانست ، يعنى ارواح حيوانات نفوس انسانيّه‌اند كه تنزّل كرده‌اند :

ما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ « 11 » . و هرگز اين ناقصان عود به بدن انسانى نمىكنند : كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها أُعِيدُوا فِيها « 12 » . و منسوب به هرمس و اغاثاذيمون « 13 » و فيثاغورس و سقراط و افلاطون آنست كه نفوس ناقصه « 14 » در ابدان انسانيّه متردّدند و از بدنى ببدنى منتقل مىشوند تا كامل شوند ، و در « 15 » وقت كمال قطع تعلّق از ابدان مىكنند و آن را « نسخ » مىگويند ، و جمعى كه تجويز نقل به بدن حيوان هم كنند آن را « مسخ » گويند ، و جمعى كه تجويز نقل بنبات هم كنند آن را « فسخ » گويند ، و

( 1 ) . F : الامور . ( 2 ) . F : امور . ( 3 ) . D : عافيتها . ( 4 ) . F : اجسام . ( 5 ) . - إلهيّات الشّفاء : 431 - 432 . ( 6 ) . جز B : جرم . ( 7 ) . F : اسفيد . ( 8 ) . EF : به صيصيهء . ( 9 ) . DF : مىكرد . ( 10 ) . الدّخان : 56 . ( 11 ) . الأنعام : 38 . ( 12 ) . السّجدة : 20 . ( 13 ) . AC : اغاثاديمون . ( 14 ) . EF : ناطقه . ( 15 ) . B : شدند در ، D : شدند و در .