شرح ديوان منسوب به امير المؤمنين علي بن ابي طالب ( ع ) ( فارسى ) — الصفحة ٩٩

فاتحهء رابعه در انسان كبير

فتح « 1 »

ترتيب منازل قمر برين وجه است كه مذكور شد و حروف هم بحسب مخارج برين ترتيبند ، ليكن موجودات برين ترتيب نيستند . و عناصر نزد شيخ محيى الدّين مقدّمند بر افلاك كواكب سيّاره و ابتدا از خاك است و انتها بفلك زحل ، و جنّ مقدّم است بر معدن .

و اكثر مفسّران در تقدّم عناصر بر سماوات موافق شيخند و بسى از آيات قرآنى به اين « 2 » معنى ناطق است ، منها قوله تعالى : قُلْ أَ إِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ وَ تَجْعَلُونَ لَهُ أَنْداداً ذلِكَ رَبُّ الْعالَمِينَ * وَ جَعَلَ فِيها رَواسِيَ مِنْ فَوْقِها وَ بارَكَ فِيها وَ قَدَّرَ فِيها أَقْواتَها فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَواءً لِلسَّائِلِينَ * ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَ هِيَ دُخانٌ فَقالَ لَها وَ لِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ * فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فِي يَوْمَيْنِ « 3 » .

و گويند زمين در يكشنبه و دوشنبه آفريده شد « 4 » و ساير آنچه در زمين است در سه‌شنبه و چهارشنبه ، و آسمانها و آنچه دريشانست در پنجشنبه و آدينه . و واحدى در تفسير بسيط از مقاتل نقل كرده كه خلق آسمان مقدّم بوده بر خلق « 5 » زمين . و امام فخر الدّين در تفسير كبير موافق اوست و استشمام رايحهء آن از أَمِ السَّماءُ بَناها * رَفَعَ سَمْكَها فَسَوَّاها * وَ أَغْطَشَ لَيْلَها وَ أَخْرَجَ ضُحاها * وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها « 6 » مىتوان كرد .

و مشّائين انكار جنّ كنند و گويند نفوس ناطقه كه از ابدان انسانيّه مفارقت كردند « 7 » ، اگر خيّرند ، معاونت نفوس خيّرهء متعلّقه « 8 » بابدان مىكنند و ايشان را « جنّ » گويند ؛ و اگر شريرند ، معاونت نفوس شريره مىكنند و ايشان را « شياطين » خوانند . و شيخ مقتول بوجود ايشان قايل است و در حكمت اشراق گويد : اهل دربند و اهل مدينه‌اى كه آن را « ميانه » گويند مشاهدهء جنّ بسيار مىكنند . « 9 »

و صوفيّه گويند جنّ روحى چندند قوى متجسّد در اجرام لطيفه كه آتش و هوا بران اجرام غالب است ، چنانچه بر انسان آب و خاك ؛ و ايشان بواسطهء لطافت اجساد و قوّت

( 1 ) . CEFG : - فتح . ( 2 ) . CG : برين . ( 3 ) . فصّلت : 9 - 12 . ( 4 ) . E : شده . ( 5 ) . D : - خلق . ( 6 ) . النّازعات : 27 - 30 . ( 7 ) . E : كرده‌اند . ( 8 ) . B : متعلق . ( 9 ) . - حكمة الإشراق : 231 .