شرح ديوان منسوب به امير المؤمنين علي بن ابي طالب ( ع ) ( فارسى ) — الصفحة ٩٤

فاتحهء رابعه در انسان كبير

خامس « اين » و او هيئتى است كه عارض جسم شود بسبب حصول او در مكان . سادس « متى » و او هيئتى است كه عارض شىء « 1 » شود بسبب حصول او در زمان يا آن . سابع « ملك » و « جده » و او هيئتى است كه عارض شىء شود بسبب چيزى كه محيط اوست و منتقل است بانتقال او « 2 » . ثامن « فعل » و او تأثيرست . تاسع « انفعال » و او تأثّرست .

و حكما گويند مطلق هيولى و مطلق صورت جسميّه و صورت نوعيّهء « 3 » فلكيّات و اجرام و نفوس فلكيّه و جميع عقول قديمند . و در نفوس ناطقهء انسانيّه خلاف است و تفصيل آن خواهد آمد ، إن شاء اللّه تعالى « 4 » . و اعراض فلكيّات هم بحسب شخص قديمند ، الّا حركت و وضع كه اين دو بحسب نوع قديمند و بحسب شخص حادث . و انواع متوالده هم قديمند و انواع متولّده احتمال قدم و حدوث « 5 » دارند . و قدم منافى استناد قديم بواجب الوجود نيست . نمىبينى كه شعاع از شمس موجودست و تا شمس بوده ، شعاع بوده ، و حركت خاتم از حركت انگشت است « 6 » و ثانى « 7 » بحسب زمان بر اوّل مقدّم نيست ؟

از حكيمى پرسيدند كه خدا « 8 » كى عالم را آفريد ، گفت : « آن روز كه قول را به قال مىكردند . » و غرض « 9 » او آنست كه ترتيب « 10 » اصول موجودات در عقل است ، نه در خارج .

ظ :

مشكل خويش بر پير مغان بردم دوش * كو بتأييد نظر حلّ معمّا مىكرد

ديدمش خرّم و خوش‌دل « 11 » قدح باده بدست * وندر آن آينه صد گونه تماشا مىكرد

گفت آن يار كزو گشت سر دار بلند * جرمش اين بود كه اسرار هويدا مىكرد

( 1 ) . G : جسم . ( 2 ) . E : + و . ( 3 ) . E : صورت نوعيه و صورت جسميه . ( 4 ) . BCD : - تعالى . ( 5 ) . در D افزوده‌اند : هر دو . ( 6 ) . E : - است . ( 7 ) . B : باقى . ( 8 ) . D : خداى . ( 9 ) . B : عرض . ( 10 ) . E : ترتب . ( 11 ) . C : خندان .