شرح ديوان منسوب به امير المؤمنين علي بن ابي طالب ( ع ) ( فارسى ) — الصفحة ٨٩

فاتحهء رابعه در انسان كبير

ابليس عدل

103 104

قم

ا ف م ؟ س ا ل ا م

131 132

قلب

خامس حافظه كه خزانهء وهم است . و دماغ را سه تجويف است و « 1 » تجويف اوّل محل حسّ مشترك و خيال است و مقدّم اين تجويف بحسّ مشترك اخصّ است و مؤخّر او به خيال ، و تجويف ثانى محلّ متصرّفه است و مقدّم اين تجويف به او اخصّ است . و جميع تجاويف محلّ وهم است و مؤخّر تجويف ثانى به او اخصّ است . و اوّل تجويف ثالث محل حافظه است .

و شيخ مقتول گويد : « واهمه و مفكّره يك قوّتست كه باعتبار ادراك معانى جزئيّه واهمه است و باعتبار تفصيل و تركيب و استنباط متفكّره . » و گويد : « هيچ صورت در حواسّ و آئينه منطبع نمىشود ، بلكه اين صور در عالم مثال موجودند و نفس مشاهده ازآنجا مىكند و خيال و مرآت مظاهرند . » و گويد : « معانى جزئيّه در حافظه مخزون نيست ، بلكه در نفوس منطبعهء فلكيّه است ، چنانچه « 2 » كلّيّات در مجرّدات . » « 3 »

و قوّت محرّكه يا باعثه است و آن شوق به تحصيل ملايم است ، يعنى شهوت ، يا بدفع منافر ، يعنى غضب ؛ يا فاعله است كه سبب قبض و بسط و تشنّج و ارخاء عضلاتست .

فتح

از مركّبات ناقصه آثار علويّه است كه ايشان را « كائنات جوّ » گويند . و هواى ممزوج به آب بخارست و آتش ممزوج به خاك دخان ، و گرمى آفتاب سبب صعود هر دو مىشود . و

( 1 ) . E : - و . ( 2 ) . CG : چنان كه . ( 3 ) . حكمة الإشراق : 209 .