شرح ديوان منسوب به امير المؤمنين علي بن ابي طالب ( ع ) ( فارسى ) — الصفحة ٨٥

فاتحهء رابعه در انسان كبير

است ؛ و قطع مدارات جنوبيّه به عكس اين ، پس از اوّل جدى تا اوّل سرطان روز « 1 » درازتر شود و شب كوتاه‌تر ، و از اوّل سرطان تا اوّل جدى به عكس ، و در اوّل حمل و اوّل « 2 » ميزان شب و روز برابر باشد .

و دواير صغار موازى خطّ استوا بر روى زمين فرض كرده‌اند و اقاليم سبعه به آن متعيّن شده و ابتداى اقليم اوّل آنجاست كه اطول ايّام دوازده ساعت و چهل و پنج دقيقه باشد و در ابتداى هر اقليم « 3 » سى دقيقه بر اطول ايّام زياده شود و آخر اقليم سابع آنجاست كه اطول ايّام شانزده « 4 » ساعت و پانزده « 5 » دقيقه باشد . و بعضى گفته‌اند « 6 » ابتداى اقليم اوّل خطّ استواست و آخر اقليم سابع آخر عمارت كه عرض او شصت و شش درجه است و اطول ايّام آنجا بيست و سه ساعت است .

فتح

جسم مركّب يا مزاج دارد و زمانى دراز اميد بحفظ « 7 » تركيب او هست يا نه ، اوّل را « تامّ » گويند و ثانى را « ناقص » . و چون عناصر متصغّر و ممتزج شوند و درهم تأثير كنند ، كيفيّت متوسّطه « 8 » كه حادث شود « مزاج » است . و طبيعيّين گويند كيفيّات عناصر معدوم مىشوند و كيفيّت واحده حادث مىشود . و اطبّا گويند آن كيفيّات معدوم نمىگردند « 9 » ، امّا بهم نزديك مىشوند . و بعضى در زمان شيخ ابو على احداث مذهبى كردند و گفتند « 10 » صورت نوعيّهء هريك معدوم مىشود و بر مجموع صورتى « 11 » دگر فايض مىگردد . و مزاج معتدل حقيقى كه عناصر اربعهء او بحسب كمّ و كيف متساوى باشند محال است ، ليكن هرچند كه مزاج « 12 » باعتدال حقيقى اقربست ، فيضى كه از مبدأ بواسطهء وحدت مترتّبه « 13 » بر مزاج فايض مىشود اكمل است . و ابعد همه از اعتدال حقيقى معدنست « 14 » و فايض برو

( 1 ) . B : + ما . ( 2 ) . E : - اول . ( 3 ) . E : اقليمى . ( 4 ) . D : شازده . ( 5 ) . D : يازده . ( 6 ) . D : + كه . ( 7 ) . E : دراز و مبدا حفظ . ( 8 ) . E : متوسط . ( 9 ) . E : نمىشوند . ( 10 ) . F : گفته . ( 11 ) . D : صورت . ( 12 ) . CFG : - كه مزاج ، D : - كه . ( 13 ) . F : مرتبه . ( 14 ) . BF : معدلست .