شرح ديوان منسوب به امير المؤمنين علي بن ابي طالب ( ع ) ( فارسى ) — الصفحة ٨٤

فاتحهء رابعه در انسان كبير

چهار بر شكل كرده‌اند . و بعد از فلك قمر كرهء آتش است ، پس كرهء هوا ، پس كرهء آب ، پس كرهء زمين . و سطح محدّب « 1 » و مقعّر آتش بر كرويّت حقيقيّه « 2 » مانده‌اند و باقى اگرچه بواسطهء تأثير امور خارجيّه كروى حقيقى نيستند ، امّا كروى حسّيند ؛ چه نسبت ارتفاع اعظم جبال بقطر زمين چون نسبت سبع عرض شعيريست بر كره‌اى كه قطر او يك ذراعى است « 3 » ، بذراعى كه بيست و « 4 » چهار انگشت باشد . و آب بر هيئت كره‌ايست مجوّف كه بعضى از آن قطع شده و از خاك مملوّ گشته ، بر وجهى كه مجموع آب و « 5 » زمين يك كره است . و اشراقيان گويند « 6 » كرهء هوا به مشايعت فلك حركت كرده و كرهء آتش پيدا شده و شكّ نيست كه حركت نزد منطقه « 7 » اسرع است و بتدريج آن سرعت مىكاهد . اگر تكوّن مذكور تا قطبين بوده ، مقعّر آتش اهليلجى تامّ و محدّب او كروى تامّ باشد ؛ و اگر نبوده ، مقعّر اهليلجى ناقص « 8 » و محدّب كروى ناقص باشد . و هر عنصر به همسايهء خود منقلب مىشود . اهل اكسير بقرع و انبيق خاك را آب كنند و آب بجوشانيدن « 9 » هوا شود و هوا در كورهء حدّادان آتش شود « 10 » و آتش در كورهء « 11 » مذكوره هوا شود و هوا بسبب مجاورت طاس سرد آب شود و آب مرمر شود .

و آفتاب بر سمت منطقة البروج حركت مىكند و جميع نقاط كه بر منطقة البروج فرض كنيم به حركت اولى متحرّكند و هريك احداث دايره‌اى در وهم مىكنند و ايشان را « مدارات يوميّه » گويند . و افق كه دايره‌ايست فاصل ميان مرئى و غير مرئى از فلك تنصيف مدارات يوميّه مىكند در خطّ استوا كه دايره‌ايست بر روى زمين مسامت معدّل النّهار ، پس شب و روز آنجا در جميع سال برابر باشد « 12 » ؛ امّا در مواضع شماليّه قطع مدارات شماليّه بر وجهى كند كه آنچه « 13 » فوق افق است « 14 » اعظم باشد از آنچه تحت افق

( 1 ) . F : + هوا . ( 2 ) . DF : حقيقه . ( 3 ) . جز AE : - بر كره‌اى . . . ( 4 ) . E : - و . ( 5 ) . C : - و . ( 6 ) . D : + كه . ( 7 ) . C : منطبقه ، E : حركت كه نزد منطقه است . ( 8 ) . E : ناقصه . ( 9 ) . CG : بجوشانند تا . ( 10 ) . F : حدادين . . . گردد . ( 11 ) . E : كره . ( 12 ) . EF : باشند . ( 13 ) . E : آنكه . ( 14 ) . F : است .