شرح ديوان منسوب به امير المؤمنين علي بن ابي طالب ( ع ) ( فارسى ) — الصفحة ٨٢

فاتحهء رابعه در انسان كبير

از مَلَك نُه فَلَك چو گردانست * فَلَك آمد تن و مَلَك جانست

عرش و كرسى و جرمهاى كرات * كمترست از بهايم و حشرات

خُنفَسا « 1 » و مگس حمار قُبان * همه با جان و مهر و مه بىجان « 2 »

و تصوّر نكنى كه چون افلاك حىّ ناطقند ، تحديد انسان به « حيوان ناطق » مانع نباشد ؛ چه مراد از « حىّ » صاحب حيات است ، و از « حيوان » جسم نامى حسّاس « 3 » متحرّك به ارادت .

و علاقهء قديم بحوادث بر وجه علّيّت موقوف امريست كه بوجهى مستمرّ باشد و بوجهى متجدّد و باعتبار استمرار مستند باشد بقديم و باعتبار تجدّد واسطهء صدور حوادث شود ، و آن حركت فلكيّه است .

و مشّائين گويند عقل را جميع كمالات ممكنه بالفعل حاصل است و فلك را هيچ كمال ممكن بالقوّه نيست ، الّا اوضاع مختلفه ، پس تشبّه « 4 » بعقل مىكند و مىخواهد كه اوضاع مختلفه از قوّت بفعل آورد و آن به يك‌دفعه ميسّر نيست ، پس بتدريج بوسيلهء حركت بفعل مىآورد . و هر فلك متشبّه بعقلى است كه واسطهء ايجاد « 5 » اوست . و اشراقيان گويند حركت افلاك مثل « 6 » رقصى « 7 » است كه اهل حال بواسطهء بوارق قدسيّه و شوارق انسيّه مىكنند . د « 8 » :

صوفيان كبودپوش همه * از غم دوست در خروش همه

آتش اندر دل و هوا در جان * كرده بر خاك آب ديده روان « 9 »

و مبدأ اشراق انوار بر هر فلك ربّ النّوع « 10 » اوست كه شرح آن خواهد آمد ، إن شاء اللّه تعالى « 11 » . و فلك بواسطهء هر اشراقى مستعدّ حركتى « 12 » است مناسب آن اشراق و بواسطهء هر « 13 » حركت مستعدّ اشراقى دگرست ، چنانچه « 14 » صوفيّه را در سماع فتوح عظيمه

( 1 ) . G : خنفشا . ( 2 ) . سعادت‌نامه ، در : مجموعهء آثار شبسترى : 191 . ( 3 ) . FG : - حساس . ( 4 ) . D : تشبيه . ( 5 ) . B : اتحاد . ( 6 ) . C : مثال . ( 7 ) . E : رقص . ( 8 ) . E : - د . ( 9 ) . سعادت‌نامه ، در : مجموعهء آثار شبسترى : 192 . ( 10 ) . E : نوع . ( 11 ) . D : - تعالى ، E : - ان . . . ( 12 ) . DF : حركت . ( 13 ) . B : - هر . ( 14 ) . F : چنان كه .