شرح ديوان منسوب به امير المؤمنين علي بن ابي طالب ( ع ) ( فارسى ) — الصفحة ٧٩

فاتحهء رابعه در انسان كبير

پس مجموع افلاك بيست و پنج است : دو فلك آفتاب ، ممثّل و خارج مركز ، و دوازده فلك زهره و مرّيخ و مشترى و زحل باعتبار ممثّل و حامل و تدوير و پنج فلك قمر « 1 » ممثّل و مايل و حامل « 2 » و تدوير و « 3 » فلك كلّى و چهار فلك عطارد و ممثّل و مدير و حامل و تدوير و فلك ثوابت و فلك اعظم ؛ و آنچه در تمام دور از مشرق به مغرب حركت كند بر خلاف توالى بروج فلك اعظم است و مدير و جوزهرّ و مايل ؛ و آنچه در تمام دور از مغرب بمشرق حركت كند « 4 » باقى افلاك است « 5 » كه محيط ارضند ؛ و آنچه در قطعهء عليا از مشرق به مغرب حركت كند و در قطعهء سفلى به عكس تدوير قمرست ؛ و آنچه به عكس اين حركت كند تداوير خمسهء متحيّره . و فلك اعظم در قريب « 6 » شبانروزى دوره كند و نفس او محرّك « 7 » جميع افلاك است كه در جوف اوست . و فلك ثوابت نزد بطلميوس بسى و شش هزار سال شمسى دوره كند و نزد ابن اعلم و خواجه نصير الدّين طوسى به بيست و پنج هزار و دويست سال و نزد محيى الدّين مغربى « 8 » به بيست و سه هزار و صد و شصت و هفت سال . و زحل به سى سال دوره كند و مشترى به دوازده سال ، و مرّيخ به يك سال و دو ماه و نيم ، و آفتاب و زهره و عطارد به يك سال تقريبا ، و ماه به بيست و هفت روز و ثلثى . و شيخ محيى الدّين در عقله تصريح كرده كه حركات جميع افلاك از مشرق است به مغرب « 9 » ؛ و اللّه أعلم « 10 » .

فتح

مراد ايشان از حصر افلاك در نه آنست كه ما براى ضبط حركات و اوضاع « 11 » كواكب مرئيّه به غير « 12 » اين نه محتاج نيستيم و مىتواند بود كه غير « 13 » اين نيز باشد و ما بران مطّلع

( 1 ) . E : قمرى . ( 2 ) . C : حامل و مايل . ( 3 ) . D : - و . ( 4 ) . C : - كند . ( 5 ) . F : افلاكند . ( 6 ) . D : - قريب ، FG : قرب . ( 7 ) . BD : متحرك . ( 8 ) . F : + اعرابى . ( 9 ) . D : از مشرقست تا به مغرب ، F : از مشرق به مغربست . ( 10 ) . D : + بالصواب . ( 11 ) . C : - اوضاع . ( 12 ) . E : + از . ( 13 ) . C : + از .