شرح ديوان منسوب به امير المؤمنين علي بن ابي طالب ( ع ) ( فارسى ) — الصفحة ٧٥

فاتحهء رابعه در انسان كبير

كنند .

و افلاك كلّيّه نه است : فلك الأفلاك ، پس فلك البروج ، پس فلك زحل ، پس فلك مشترى ، پس فلك مرّيخ ، پس فلك شمس ، پس فلك زهره ، پس فلك عطارد ، پس فلك قمر . و مولانا قطب الدّين علّامه در تحفه گويد فلك زهره بالاى فلك شمس است . و مولانا غياث الدّين جمشيد كاشى در رسالهء سلّم السّماء رفع شبههء او نموده . « 1 » و فلك الافلاك كه او را « فلك اطلس » و « فلك اعظم » « 2 » گويند كره‌ايست متوازى السّطحين كه مركز او مركز عالم است و هيچ كوكب درو نيست و فلك البروج مثل اوست و جميع ثوابت درو مركوزند و آنچه مرصود شده هزار و بيست و پنج است « 3 » .

و منطقهء فلك الافلاك كه معدّل‌النّهارست و منطقهء فلك البروج كه دائرة البروج است به دو نقطهء متقابل تقاطع كرده‌اند : يكى را نقطهء « اعتدال ربيعى » گويند و يكى را نقطهء « اعتدال خريفى » . و غايت بعد دائرة البروج از معدّل النّهار در جانب شمال نقطهء « انقلاب صيفى » است و در جانب جنوب نقطهء « انقلاب شتوى » . و به اين چهار نقطه دائرة البروج به چهار ربع منقسم مىشود و مدّت قطع آفتاب « 4 » هر ربعى را فصلى است از فصول اربعهء مشهوره در اكثر معموره . و دو ربع متلاصق را « 5 » به چهار نقطهء دگر به شش بخش متساوى قسمت كنند و شش دايرهء عظيمهء متقاطعه بر قطبين بروج فرض كنند « 6 » كه چهار از آن به اين چهار « 7 » نقطه گذرد و يكى به نقطهء اعتدال و يكى به نقطهء انقلاب . و فلك به اين شش دايره « 8 » به دوازده‌برج « 9 » مقسوم شود و دائرة البروج هم به دوازده قوس قسمت يابد و ايشان را هم « برج » گويند و هر برجى سى درجه باشد از سيصد و شصت درجهء منطقه . و لفظ رَفِيعُ الدَّرَجاتِ ذُو الْعَرْشِ « 10 » ملايم اين مقام است ؛ چه عدد « رفيع » سيصد و شصت است . و همين فلك را به بيست و هشت بخش متساوى قسمت كنند و آن منازل قمرست و هر

( 1 ) . سلّم السّماء : 2 - 3 . ( 2 ) . E : اعظم . . . اطلس . ( 3 ) . CG : پنجند . ( 4 ) . C : - آفتاب . ( 5 ) . B : - را . ( 6 ) . D : كنيد . ( 7 ) . G : از آن ازين . ( 8 ) . C : + و . ( 9 ) . F : به دوانزده . ( 10 ) . غافر : 15 .