شرح ديوان منسوب به امير المؤمنين علي بن ابي طالب ( ع ) ( فارسى ) — الصفحة ٧٢

فاتحهء رابعه در انسان كبير

الجرم الأعلى و نفسه و عقله « 1 » . »

و حكما گويند ممكن الوجود كه ذات او مغاير وجودست و نه اقتضاى وجود دارد و نه اقتضاى عدم دو قسم است : « جوهر » كه محتاج نيست بموضوع ، و « عرض » كه محتاج است به او . و جوهر پنج قسم است : « هيولى » كه محلّ است ، و « صورت » كه حالّ است ، و « جسم طبيعى » كه مركّب است ازين دو ، و « نفس ناطقه » كه اكثر علاقهء او باجسام « 2 » تدبير و تصرّف است و گاه تأثير در اجسام كند ، مثل چشم‌زخم كه اهل شرع هم مسلّم مىدارند « 3 » و ترمذى از ابن عبّاس نقل كند « 4 » كه مصطفى ، صلّى اللّه عليه و سلّم ، فرمود : « العين حقّ . » « 5 » و « عقل » كه علاقهء او با اجسام منحصرست در تأثير و « ما لا تبصرون » در آيت فَلا أُقْسِمُ بِما تُبْصِرُونَ * وَ ما لا تُبْصِرُونَ « 6 » اشارت بنفس و عقل است .

و صوفيّه گويند بعضى مجرّدات هستند « 7 » كه هيچ علاقه « 8 » با اجسام ندارند ، نه بتأثير و نه بتدبير ، و واقف نيستند كه خدا غير ايشان آفريده و ايشان را « ملائكهء مهيّمه « 9 » » گويند . و مجموع مهيّمه و عقول را « كروبيان » خوانند ( بتخفيف راء ) .

و حصر جوهر درين اقسام مذهب مشّائين است . و اشراقيان « 10 » نفى هيولاى مذكوره كنند و گويند جسم مطلق همين است كه نزد مشّائين « 11 » صورت جسميّه است « 12 » و اطلاق هيولى بر جسم مطلق كنند ، باعتبار آنكه محلّ صورت نوعيّه است و صورت نوعيّه نزد ايشان عرض است و نيز مكان پيش « 13 » ايشان بعديست موجود ، قايم بذات خود ، منطبق بر جسم تعليمى كه مقدار جسم طبيعى است و نزد مشّائين سطح باطن جسم حاوى است كه « 14 » مماسّ سطح ظاهر جسم محوى است . و شيخ محيى الدّين درين مسئله موافق اشراقيّين است و در باب صد و نود و « 15 » هشتم از فتوحات گفته : « الخلأ مستدير و لو لم

( 1 ) . مصنّفات شيخ اشراق 1 : 68 . ( 2 ) . C : با اجسام . ( 3 ) . E : دارند . ( 4 ) . E : كرده ، G : مىكند . ( 5 ) . ترمذى : 1987 . ( 6 ) . الحاقّة : 38 - 39 . ( 7 ) . CG : هست . ( 8 ) . F : ايشان را هيچ علاقه نيست . ( 9 ) . F : مهيمنه . ( 10 ) . CG : اشراقيين . ( 11 ) . CG : مشائيان . ( 12 ) . F : - است . ( 13 ) . D : نزد . ( 14 ) . F : حاوى كه . ( 15 ) . C : - و .