شرح ديوان منسوب به امير المؤمنين علي بن ابي طالب ( ع ) ( فارسى ) — الصفحة ٦٧

فاتحهء ثالثه در اسما و صفات

خيره و شرّه . » « 1 » و امام جعفر صادق ، رضى اللّه عنه « 2 » ، با قدريئى « 3 » گفت : « فاتحه بخوان . » چون به إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ « 4 » رسيد ، فرمود : « چون تو در افعال خود « 5 » مستقلّ و متمكّنى ، چه استعانت از خدا مىكنى ؟ » قاضى عبد الجبّار كه از معتزله است در خانهء صاحب بن عبّاد شيخ ابو اسحاق اسفراينى را « 6 » ديد و بر سبيل تعريض گفت : « سبحان من تنزّه عن الفحشاء . » شيخ در حال فرمود : « سبحان من لا يجرى فى ملكه إلّا ما يشاء . » ظ :

سر ارادت ما و آستان حضرت دوست * كه هرچه بر سر ما مىرود ارادت اوست

و صوفيّه گويند به حكم « خلق اللّه آدم على صورته » « 7 » :

نسبت اقتدار فعل بما * هم از آن روى « 8 » بود كو ما شد « 9 »

جام گيتىنماى او مائيم * كه بما هرچه هست پيدا شد

پس اگر گوئيم افعال از ماست ، راست باشد و اگر گوئيم ، از حقّ است ، هم حقّ است .

و مشهور آنست كه حكما درين مسئله موافق معتزله‌اند ، ليكن امعان نظر در كلام محقّقان ايشان معطى خلاف اين معنى است و مذهب ايشان آنست كه فاعل حقيقى غير خدا نيست و وسايط آلاتند و مقصود از ترتيب سلسلهء وجود تعيين جهات مختلفه است كه باعتبار آن جهات امور متكثّره از واحد حقيقى صدور يابد . از افلاطون نقل مىكنند :

« العالم كرة و الأرض مركز و الإنسان هدف و الأفلاك قسىّ و الحوادث سهام و اللّه الرّامى ، فأين المفرّ ؟ » « 10 » و شيخ ابو على در اشارات گويد : « الأوّل يبدع جوهرا عقليّا هو بالحقيقة مبدع و بتوسّطه جوهرا عقليّا و جرما « 11 » سمائيّا . » « 12 » و شيخ مقتول در هياكل گويد : « إنّ النّور القوىّ « 13 » لا يمكّن النّور الأضعف من الاستقلال بالإنارة « 14 » ، فالقوّة القاهرة الواجبيّة « 15 » لا

( 1 ) . G : - و امير . . . ( 2 ) . CF : عليه السلام . ( 3 ) . G : قدريه . ( 4 ) . الفاتحة : 5 . ( 5 ) . C : - خود . ( 6 ) . C : - را . ( 7 ) . بخارى : 5759 . ( 8 ) . F : روزى . ( 9 ) . EF : كو باشد ، G : كو شا شد . ( 10 ) . جامى گويد : افلاك بود قسى حوادث چو سهام / * رامى حق و آماجگه افراد انام / هش دار كه سرّ كار شد گفته تمام / * از دايرهء رضا منه بيرون گام ( ديوان جامى 1 : 864 ) . ( 11 ) . C : جوهرا . ( 12 ) . شرح الإشارات 3 : 249 . ( 13 ) . E : الاقوى . ( 14 ) . C : الامارة . ( 15 ) . G : الواجبة .