شرح ديوان منسوب به امير المؤمنين علي بن ابي طالب ( ع ) ( فارسى ) — الصفحة ٦٢

فاتحهء ثالثه در اسما و صفات

لضرورة عدم مساعدة الآلة له و هو حادث منه و نحمل « 1 » الأدلّة الّتى على الحدوث على حدوثه جمعا بين الأدلّة . و هذا البحث و إن كان ظاهره خلاف ما عليه متأخّروا القوم ، لكن بعد التّأمّل يعرف حقيّته . و الحق أنّ هذا المحمل محمل « 2 » صحيح لكلام الشّيخ و لا غبار عليه ، فاحفظه و اللّه يقول الحقّ و هو يهدى السّبيل . » « 3 »

و حكيم محمّد شهرستانى ، صاحب ملل و نحل ، در نهاية الإقدام « 4 » به همين معنى قايل است . و امام غزّالى در إلجام العوامّ گويد : « امام احمد بن حنبل از ابو هريره نقل كند « 5 » كه در وقت خلافت امير المؤمنين عمر ، رضى اللّه عنه « 6 » ، بمجلس او بودم . شخصى « 7 » پرسيد :

كلام اللّه « 8 » مخلوق است يا نه ؟ عمر تعجّب كرد و دست او گرفت و نزد امير المؤمنين على ، رضى اللّه عنه « 9 » ، آورد و گفت : ببين كه اين شخص چه مىگويد . چون امير اين سخن بشنيد ، متغيّر شد و سر پيش افكند و « 10 » تأمّلى « 11 » فرمود ، پس گفت : در آخر زمان « 12 » فتنه‌ها ازين سخن « 13 » پيدا شود و اگر من خليفه مىبودم ، گردن اين شخص « 14 » مىزدم . » « 15 » زهى كشف عالى ، كه بواسطهء اين مسئله چقدر اهانت به علماى دين رسيد .

فتح

قضا حكم اجمالى است باحوال موجودات ، مثل حكم بموت هر انسانى ؛ و قدر تفصيل اين حكم است بتعيين اسباب و ازمنه بحسب قابليّات ، مثل حكم بموت زيد در فلان روز بفلان مرض . و قضا تابع علم ازلى است بموجودات و اين علم تابع علم است باعيان ثابته و اين علم تابع اعيان ثابته است . ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها « 16 » قُلْ لَنْ يُصِيبَنا إِلَّا ما كَتَبَ اللَّهُ لَنا « 17 » هر شىء

( 1 ) . CDG : تحمل . ( 2 ) . G : المجمل مجمل . ( 3 ) . شرح المواقف 8 : 103 - 118 . ( 4 ) . نهاية الإقدام : 268 . ( 5 ) . F : مىكند . ( 6 ) . CG : خلافت عمر . ( 7 ) . E : + ازو . ( 8 ) . E : + كه . ( 9 ) . C : عليه السلام . ( 10 ) . E : افكنده . ( 11 ) . D : تأمل . ( 12 ) . E : آخر الزمان . ( 13 ) . CG : ازين سخن فتنه‌ها . ( 14 ) . D : + را . ( 15 ) . إلجام العوامّ ، در : مجموعة رسائل الغزّالىّ 4 : 67 . ( 16 ) . الحديد : 22 . ( 17 ) . التّوبة : 51 .