رسائل دهدار ( فارسى ) — الصفحة ٢٤٠

كوكب چهارم هم در اين مطلب به بيانى موافق ذوق عرفا

و الله اعلم .

كوكب چهارم هم در اين مطلب به بيانى موافق ذوق عرفا

كوكب چهارم هم در اين مطلب به بيانى موافق ذوق عرفا

مخفى نماند كه ممكن عبارت است نزد عقلا از آنچه [ كه ] از فرض وجود او محالى لازم نيايد . و اين نيز از جملهء احكام صادقهء عقل است كه هر چه او نظر به ذاتش ممكن باشد ، او نظر به مؤثر واجب است . و شرائط وجود و معدات همه در اين حكم شريكند . اكنون گوييم كه هستى اين عالم ممكن است كه همين محض نمود باشد ، چون صورت آيينه ، و حق تعالى ، قيوم آن باشد . و از اين جمله هيچ محالى لازم نمىآيد ، بلكه عدم بقاى عالم و تجدد اوضاع هرآنى آن دليل بر حقيّت اين حكم است ؛ خصوصا كه خلاصهء افراد انسان بر اين اعتقادند . و چون نزد عقل ممكن شد كه عالم همين نمود باشد و نوع اين ممكن نيز ممكن است ، چه از فرض آن محالى لازم نمىآيد ، و چون اين معنى نظر به همين معنى ممكن است ، لازم آيد كه نظر به مؤثر واجب باشد بنا بر حكم مذكور ؛ و به جهت الزام و هم اثبات اين مطلب گوييم كه هر چه موجود است يا عين وجود خواهد بود يا غير وجود . اگر عين وجود است ، ثبت المدعى ؛ و اگر غير وجود باشد محال است كه بىوجود ، موجود باشد و موجود بودن غير وجود ، به وجود نمىتواند بود ، الّا به اينكه اتصاف به وجود يابد و وجود وصف او شود تا توان گفت كه موجود است ؛ و هرگاه كه غير وجود متّصف به وجود شود ، لازم مىآيد كه اوّل موجود باشد تا بعد از آن موجود شود . چه موصوف بالذات مقدم است بر وصف و بر اتصاف ، و اگرچه از روى فرض باشد . زيرا كه حكم صحيح عقل است كه ثبوت شىء مر شىء را مستلزم ثبوت مثبت له است ؛ خواه در ذهن و خواه در خارج . پس نتواند بود كه غير وجود متّصف به وجود شود كه تقدم « 1 » شىء بر وجودش لازم مىآيد . پس غير وجود

( 1 ) . اساس ، مج : تقدم وجود شىء .