قانونچه في الطب ( فارسى ) — الصفحة ٩٦

فصل سوم : در بيان امور بيمارىزا

الحارِّ ) ، أو من الامُورِ النَّفسانيَّةِ ( كَالغَضَبِ ) .

خلطى و مزاجى و تركيبى .

عوامل بيمارىزاى درتنى نيز بر دو گونه‌اند : باواسطه ( سابق ) و بىواسطه ( و اصل )

و السّابِقَةُ هي الأسبابُ البَدَنيَّةُ الّتى تَكُونُ « 1 » بينها و بين المَرَضِ واسِطَةٌ .

و الواصِلَةُ هي الأسبابُ الّتى لا تَكُونُ بينها و بين المَرَضِ واسِطَةٌ .

« 2 » مِثالُ السَّابِقَةِ الإمتِلاءُ المُوجِبُ لِلحُمَّى ، و « 3 » مِثالُ الواصِلَةِ العُفُونَةُ الّتى يَلزِمُها الحُمَّي .

عامل درتنى باواسطه خود سبب بروز بيمارى نيست ، بلكه موجب پيدايش عارضه‌اى است كه آن عارضه سبب بروز بيمارى مىشود ؛ مانند امتلائى كه موجب تب عفونى مىگردد .

عامل درتنى بىواسطه آن است كه خود سبب بروز بيمارى مىشود ؛ مانند عفونت داخل خون كه سبب بروز تب مىشود . « 4 »

و هذه الأسبابُ ، إمّا أن تُحدِثَ « 5 » سُوءَ المِزاجِ « 6 » أو مَرَضَ التَّركِيبِ أو تَفَرُّقَ الاتِّصالِ .

اين امور در بدن سبب پيدايش بيماريهاى سوء مزاج ، سوء تركيب ، يا تفرق اتصال مىشوند .

( 1 ) . ب : يكون . ( 2 ) . ب : اضيف ( و مثال الباديه استكثار تولد الدم ) . ( 3 ) . ب : ( و ) ساقطة . ( 4 ) . در اين بحث نظر به سلسله اسباب است . براى مثال ، گاه مىگوييم امتلاء موجب تب عفونى است و گاه مىگوييم عفونت موجب تب است . در حالى كه مىدانيم امتلاء از آن رو كه محدث عفونت است موجب تب عفونى است . بدين ترتيب ، در عبارت نخست ، نظر به عامل درتنى باواسطه داريم و در عبارت دوم نظر به عامل درتنى بىواسطه . تذكر اين نكته لازم است كه عوامل برتنى را نيز مىتوان به دو دسته باواسطه و بىواسطه تقسيم كرد . ( 5 ) . ب : تحدث منها . ( 6 ) . ب : تحدث منها سوء المزاج .