خطاى نامه ( شرح مشاهدات سيد على اكبر خطائى معاصر شاه اسماعيل صفوى در سرزمين چين ) — الصفحة ٠.٤٠
- 5 - تحقيقات دربارهء خطاىنامه
مغولان نوشته شده بود برگرفته است . ( ص 7 )
- على اكبر ، وقايعى را كه در زمان خودش اتفاق افتاد به صورت صحيح و نزديك به حقيقت نقل كرده است . ( ص 8 - 7 )
- على اكبر مناسبات چينيان و مغولان مربوط به حدود سال 1500 را به درستى شرح مىدهد .
( ص 11 )
- ممكن است على اكبر از يك كتاب يا سياحتنامه‌اى كه در دورهء مغولان نوشته شده بود استفاده كرده باشد - يا يكى از دوستان چينى او كتابهاى چينى را برايش ترجمه كرده بوده است .
( ص 19 و 21 ) .
- على اكبر نمىگويد از كدام راه ( از سه راهى كه شرح داده است ) به چين رفت و از كدام راه عودت كرد .
- او مىگويد در داخل چين سياحت كرده‌ام ، اما نام شهرها را ذكر نمىكند . همين‌گونه مطالب موجب شبهه است كه او به چين نرفته است ! ( ص 20 ) .
- در خطاىنامه معلوماتى مفصل و صحيح راجع به خاقان چين ديده مىشود . اين معلومات به احتمال قوى از يك مرجع نقل شده است . زيرا چينيان به كسانى مثل على اكبر تاجر ( كه در چين به حبس افتاد ) اجازه نمىدادند به ديدن خاقان و دربار بروند . ( ص 21 ) .
- همه معلومات مربوط به قلموقها مطابق است با آنچه در منابع چينى هست . پس ممكن است كه اين معلومات همه از چنان مرجعى نقل شده باشد ( ص 21 ) .
- به احتمال قوى على اكبر به چين نرفته است . اكنون مرجع اصلى او كه به‌هرحال يك كتاب به زبان چينى نبوده است ) شناخته نيست . او كمى از مطالب غياث الدين نقاش استفاده كرده است . 35
- او از سياحت چين على قوشچى ياد مىكند ! ( ص 22 ) .
1969 - جوتن اودا
( J . Oda )
تحت عنوان نكته‌اى در مطالب تاريخى خطاىنامه نخستين معرفى را به زبان ژاپونى دربارهء اين تأليف منتشر كرد ، با چند سطرى خلاصه به زبان انگليسى .
Juten Oda . - A note on the historical materials of Khitay - name by Ali Ekbar . The Shirin ( Journal of History ) . 52 ( 1969 ) : 858 - 879 , 908 - 909 .
* * *