خطاى نامه ( شرح مشاهدات سيد على اكبر خطائى معاصر شاه اسماعيل صفوى در سرزمين چين ) — الصفحة ١١٨

باب نهم در بيان دوازده قسم ملك خطاى

شهر روانه شديم . شب را با آن كنار شهر منزل كرديم . حقا كه آن جماعت گفتند كه راست است ، و اكثر شهرهاى خطاى همچنان است ، و خانبالغ نيز بغايت معظم است .

پيش خطاى حساب خردى « 1 » و بزرگى شهرها مثل حساب ابجدست و به حساب خانبالغ بيست و پنج « شن » است . هر « شن » ، لا تشبيه ، « 2 » اللّه اعلم ، پنج برابر كلاته « 3 » بوده باشد . و در غلبه‌گى و بزرگى شهرهاى خطاى سخن نيست .

و قسم هشتم از دوازده قسم ملك چين ، يونن گويند و دور يونن از دو طرف درياست و از يك طرف خشكى « 4 » و گويند طرف خشكى او را خندق بريده‌اند و ديوار زده‌اند .

مقدار دو ماهه راه است . جهت دو ماهه راه را ديوار زدن و خندق بريدن آن بود كه بسيار زمانها پادشاه « 5 » جدا داشته ، و هردو [ سر ] ديوار و خندق را به دريا وصل كرده‌اند .

اين زمان خطائيان گرفته‌اند و ضبط كرده .

و از درياى [ او ] استخراج مرواريد مىكنند ، و مرواريد در آن ديار بغايت ارزان است . چنان كه در خانبالغ دو دانه كه با وزن يك درهم « 6 » بود به سه درهم « 6 » نقره بدهند .

و از انواع جواهر كيله كيله ريخته‌اند - از امثال مرواريد و ياقوت و پيروزه و غيره . در غايت ارزانى مىفروشند . و هيچ حولى و خانه و دكان نبود كه قفسى از جواهر نبود « 7 » .

و قسم نهم از دوازده قسم ملك چين « 8 » ، كولى گويند و اين « 9 » كولى استان « 10 » ملكى است در غايت معمورى و پرمال « 11 » ، چنان كه « 12 » ادنى بازرگان ايشان ده بار صد هزار سير نقره دارد و هر سير او ده درم نقره بود ، و گاه باشد [ كه ] يكى يا دو كولى استانى همه متاعهاى مردم ما را بخرند .

و از خزينهء خاقان چين به لشكريان خطاى چندين هزار تافتهء خام از خزينه

( 1 ) - اصل : خوردى ( 2 ) - س‌ها : ندارد ( 3 ) - ق : قلاته ( 4 ) - س‌ها : مملكت يونن در كنج دنيا واقع است . دو طرف او دريا و يك طرف خشكى . ( 5 ) - س‌ها : پادشاهى ( 6 ) - س‌ها : درم ( 7 ) - س‌ها : « او هيچ حولى » تا اينجا را ندارد ( 8 ) - س‌ها : خطاى ( 9 ) - س‌ها : ندارد ( 10 ) - س‌ها : كولستان ( 11 ) - س‌ها : « و پرمال » ندارد ( 12 ) - س‌ها : چنانست كه