بديع القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٣٦٨

باب رمز و ايماء « 1 »

فاحكم كحكم فتاة الحىّ إذ نظرت * إلى حمام سراع واردى الثّمد

يحفّه جانبا نيق و يتبعه * مثل الزّجاجة لم تكحل من الرّمد

قالت الا ليتما هذا الحمام لنا * إلى حما متنا او نصفه فقد

فكمّلت مائة فيهم حمامتنا * و اسرعت حسبة فى ذلك العدد

پس شاعر تعداد كبوترانى كه زرقاء « 4 » ديده بود - و تعداد آن شصت و شش كبوتر بود - با بيان رمزى بيان داشت ، و با اين روش ، شاعر تعداد آن كبوتران را با دلالت رمزى مشخّص كرد .

و از اين باب است قول اعشى « 1 » : ( بسيط )

« و اختار ادراعه كيما يسبّ بها »

پس شاعر با صيغه اين جمع اين مطلب را نشان داد كه تعداد آن زره‌ها كمتر از ده زره بوده است ؛ زيرا براى عدد زره‌ها صيغه جمع قلّه ( قلّت ) « ادراع » به كار برده ، چنان كه در تفسير قول خداى - تعالى - : « أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَ هُمْ أُلُوفٌ « 2 » » چنين گفته شده است ؛ پس بنا بر روايتى تعداد آنان چهار هزار نفر و به روايتى ديگر سى هزار نفر بوده است و دانشمندان روايت دوم را با استدلال به قول خداى - تعالى - « الوف » به صيغه جمع كثره ( كثرت ) صحيح دانسته‌اند ، و اگر روايت اول صحيح بود ، خداى - سبحانه - « آلافا » مىگفت ، و « الوفاء » نمىگفت .

و از مثالهاى اين باب است گفتار خداى - تعالى - : « وَ أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ « 3 » » ، پس صدر آيه دلالت دارد بر اينكه اوقات نماز پنج وقت است ؛ زيرا خداى عزّ و جلّ - با قولش : « طَرَفَيِ النَّهارِ » به دو نماز نيمروز اشاره كرده ، و بر اوقات نماز شبانه با « زُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ » دليل آورده است ، و اينجا گنجايش بقيّه سخن را ندارد ، و به زودى آن را در برگه‌اى جداگانه يادداشت مىكنم ، و ان شاء الله تعالى - به اين باب ملحق مىنمايم .

( 1 ) - اين مصراع صدر بيتى است از او ، و مصراع دومش اين است : « و لم يكن عهده فيها بختّار » ، نگاه كن به : ديوان او ص 25 ، چاپ سال 1937 م . [ ر ك : همين كتاب ص 304 - 305 ] ( 4 ) « زرقاء اليمامة » نام زنى است در يمامه كه از بازماندگان قبيله طسم و به تيزبينى معروف بوده و تا فاصله سه روز مسافت را مىتوانسته ببيند . ر ك : شرح شواهد المغنى ، ج 1 ص 77 ( 2 ) - سورة البقرة ؛ 2 ، آيه 243 ( 3 ) - سورة هود ؛ 11 ، آيه 114