بديع القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٣٤٠
باب فرائد « 4 »
ندهد ، و به اندازه‌اى در قرآن فراوان يافت مىشود كه شمارش آن مشكل است . از جمله : گفتار خداى - تعالى - است : « الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ « 1 » » و قول خداى - سبحانه - : « فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا « 1 » » ، پس همه الفاظ اين جمله از اين باب است ، و استوارترين آن الفاظ ، « اسْتَيْأَسُوا » و فصيح‌ترين آنها قول خداى - سبحانه - « خَلَصُوا نَجِيًّا » است ، و جز در اين جمله ، كمتر فصاحت و بلاغت در يك جمله از باب « فرائد » گرد مىآيد ، پس همانا اين دو لفظ علاوه بر فصاحت متضمّن ايجاز است كه آن برترين نوع بلاغت است .
و همانا برخى از شاعران « محدث » را ديدم كه آن جمله را در شعرى از اشعارش تضمين كرده و چنان اثرى در دلها باقى گذاشته كه زبانهاى فصيح توان بيانش را ندارد ، هرچند هر شعرى كه لفظى از قرآن در آن گنجانيده شود ، چنان است ، امّا اثر آن نه مثل اثر شعرى است كه متضمّن فصيح‌ترين الفاظ قرآن مىباشد . اين شاعر گفته است « 2 » : ( طويل )
أجيرتنا بالغور كيف خلصتم * نجيّا و أخفيتم حديثكم عنّى
لقد سمعت أذناى نجوى فراقكم * فلا أبصرت عيناى ما سمعت أذنى
پس در اين شعر كه شخص عاقل را هنگام شنيدن آن مستيى مانند مستى خمر دست مىدهد ، و آن اثر جز براى اين نيست كه وى بر برنج « 6 » ، الفاظش اكسيرى از الفاظ قرآن افكنده ، و آن مس را طلاى ناب ساخته است ، و باطل آن را به حقّ قرآن آميخته و بر صورت صدق تجلّى يافته است ، و هر صدق را رونق و طراوات است .
و از اين باب است در كتاب عزيز قول خداى - تعالى - : « حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ « 3 » » ، پس لفظ « فُزِّعَ » را ببين و در فصاحت بديعش تأمل كن تا بدانى نزديك نيست تراوش افكار بر آن دست يابد ، و مانند قول خداى - تبارك و تعالى - : « فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ « 4 » » پس به اين الفاظ چشمى بينداز ، تا دريابى كه همه آنها در حدّ اعلاى فصاحت است . و مانند گفتار خداى - تعالى - : « يَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَ ما تُخْفِي الصُّدُورُ « 5 » » ، و اين گهر يكتا از همه آنچه از پيش گذشت
( 1 ) - سورة يوسف ؛ 12 ، آيه 51 و 80 ( 2 ) - پس از جست‌وجوى بسيار به گوينده آن دو بيت دست نيافتم . ( 3 ) - سورة سبأ ؛ 34 ، آيه 23 ( 4 ) - سورة الصّافات ؛ 37 ، آيه 177 ( 5 ) - سورة غافر ؛ 40 ، آيه 19 ( 6 ) براى توضيح اين تشبيه ر ك : پاورقى ص 110