بديع القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٣٣٦
باب تهكم « 5 »
باب شماتت « 1 »
باب شماتت « 1 »
و از باب شماتت در كتاب عزيز به موردى دست نيافتم مگر گفتار خداى - تعالى - كه وقتى فرعون گفت : « آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ « 2 » » ، خداوند در خطاب به او گفت :
« آلْآنَ وَ قَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَ كُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ « 2 » » ، و قول خداى - تعالى : « وَ أَمَّا الَّذِينَ فَسَقُوا فَمَأْواهُمُ النَّارُ كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها أُعِيدُوا فِيها ، وَ قِيلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ « 3 » » و مقصودم پايان آيه است ، و مانند قول خداى - سبحانه - : « هذا ما كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ « 4 » » و كسى كه اين نوع معانى متضمّن بر شماتت را پىگيرى كند ، آنها را فراوان خواهد يافت .
باب تهكم « 5 »
باب تهكم « 5 »
تهكّم در صناعت بديع ، عبارت از اين است كه متكلّم به منظور استهزاء و اهانت به مخاطب ، بشارت را به جاى اعلام خطر ، و وعد را بجاى وعيد بياورد ، مانند قول خداى - تعالى - :
« بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً « 6 » » و قول خداى - تعالى - : « ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ « 7 » » ، و مانند قول خداى - عزّ و جلّ - : « لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ « 8 » » برخى مفسّران بر آن شدهاند كه آن نگهبانان ( معقّبات ) اطراف سلطانند ، و او را به گمان خودش و از روى استهزاء ، از حكم خداوند حفظ مىكنند ، امّا در حقيقت وقتى حكم خدا بيايد او را حفظ نمىكنند .
( 1 ) - و آن از انواع بديعيى است كه نسبت اختراع آن به مؤلّف بىاشكال است . ( 2 ) - سورة يونس ؛ 10 ، آيه 90 - 91 ( 3 ) - سورة السّجدة ، 32 ، آيه 20 ( 4 ) - سورة التوبة ؛ 9 ، آيه 35 ( 5 ) - مؤلّف را در اين نوع زمخشرى پيشى جسته ؛ جايى كه در تفسير قول خداى - تعالى - : « لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ » به « تهكّم » اشاره كرده است ، منابع بحث آن : خزانة ابن حجة ص 98 ، و حسن التوسّل ص 89 ، و تهكّم در لغت به معناى استهزاء و سخريّه است . ( 6 ) - سورة النساء ؛ 4 ، آيه 138 ( 7 ) - سورة الدّخان ؛ 44 ، آيه 49 ( 8 ) - سورة الرعد ؛ 13 ، آيه 11