بديع القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٣٣٠

باب ايضاح « 1 »

دربارهء قول خداوند : « مِنْكُمْ » ، برخى از مردم جواب داده‌اند كه آن تفسير ( توضيح ) مورد نياز كلام است ؛ زيرا خداى - سبحانه - عمل هر عمل‌كننده‌اى را كه بخواهد تباه مىسازد . دليل آن قول خداى - تعالى - است : « وَ قَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً « 1 » » ، و اين جواب مورد اشكال است ، از نظر اينكه عامل در اين مقام - به سبب قرائنى كه بر آن احاطه و دلالت دارد بر اينكه وى از جمله افرادى است كه خداوند عملش را پذيرفته - تصوّر نمىرود كه عملش را خداوند ضايع كند ؛ زيرا سخن از « عامل » پس از گفتار خداى - تعالى - : « الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلى جُنُوبِهِمْ « 2 » » تا قول خداوند : « رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا « 3 » » تا جايى كه خداى - سبحانه - بعد از پايان دعايشان گفته : « فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ « 4 » » ( - سخن از عامل بعد از اين آيات ) آمده است ، پس روشن شد كه مراد از عامل مذكور در اينجا عاملى است كه از ايشان ( مؤمنان ) باشد ، و همانا ازآن‌جهت به صورت نكره آورده شد تا اين وعده شامل هر فردى شود كه اعمالى مانند اعمال ايشان بجاى مىآورد . و آيه « فَالَّذِينَ هاجَرُوا » تا آخر آيه را دنبال آن آورد ، و چون سخن از عامل ميان اين دو كلام آورده شد ، دو كلامى كه متضمّن وصف اينان به اين اعمال صالح است ، بنابراين دانسته شد كه آن عامل كسى نيست كه خداى - تعالى - درباره‌اش گفته باشد : « وَ قَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً « 5 » » ، زيرا سخن از وى ، در همان اجابت دعا آمده درحالىكه خداى - سبحانه - گفته است : « إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا « 6 » » درحالىكه درباره اينان خبر داده كه از كسانى هستند كه عمل صالح انجام داده‌اند . اين شبهه ( در جواب مذكور ) متوجّه استشهاد و استدلال به گفتار خداى تعالى - « وَ قَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً » است ، و متوجّه جهت ديگر نيست .

و امّا اينكه اگر در اين كلام به قول خداى تعالى : « فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ » بدون « مِنْكُمْ » اكتفا شده بود ، معناى آيه نقصان مىگرفت ، زيرا خداى - سبحانه - اجمالا عمل برخى از عاملان را تباه مىسازد « 7 » . . . و بنابراين اشكال به حال خود باقى است .

( 1 ) - سورة الفرقان ؛ 25 ، آيه 23 ( 2 ) - سورة ال عمران ؛ 3 ، آيه 191 ( 3 ) - سورة ال عمران ؛ 3 ، آيه 193 ( 4 ) - ر ك : ص 425 ( 5 ) - سورة الفرقان ؛ 25 ، آيه 23 ( 6 ) - سورة الكهف ؛ 18 ، آيه 30 ( 7 ) عبارت متن در محل نقطه‌چين احتياج به جمله‌اى دارد كه جواب امّا باشد كه به نظر مترجم از متن افتاده است ، براى مزيد