بديع القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٣٢٣

باب ايضاح « 1 »

و از جمله قرائنى كه اين تأويل را تأييد مىكند ، و دلالت دارد بر اينكه افراد موضوع وعيد در اين آيه ، هميشه و در هر زمان و مكان ، ما دام كه با مسلمانان به جنگ برخيزند ، خوار و شكست خورده‌اند ، ( - از جمله قرائن ) قول خداى - تعالى - در ادامه همان آيه است : « ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ ما ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النَّاسِ « 1 » » ، پس خداى - سبحانه - خبر داد كه ايشان ( مشركان ) را هركجا مسلمانان دريابند ذليل و خوارند ، و كسانى را از آنها جدا نمود كه براى حفظ خود ، داخل در پناه مسلمانان شوند ، و خداوند ، دنباله وعيد دنيا را وعيد آخرت قرار داد جايى كه گفت :

« وَ باؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ » ، و خبر داد كه بر آنان همراه خوارى ، مهر بيچارگى خورده ، و براى اين كه نشان دهد كه آنان سزاوار دريافت آن خوارى و مذلّت مىباشند ، خداوند - تعالى - دليل آن را با گفتارش : « ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ » بيان داشت .

و از جمله موارد ايضاح كتاب عزيز است ، قول خداى - تعالى - : « إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَ النَّوى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ مُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ « 2 » » تا آخر آيه ، اشكال آيه ، در اين است كه اين كلمه « مُخْرِجُ » بر خلاف موارد مشابه ، به صيغه اسم فاعل آمده ، و به عبارت « وَ تُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ تُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ « 3 » » - كه در سوره آل عمران ، وارد شده - نيامده است ، و نه به شكلى كه در سوره يونس « 4 » آمده ، كه در آن سوره نيز همانند سوره آل عمران ، و همانند سوره روم « 5 » به صيغه فعل آمده است ، و خلاصه در همه قرآن ، عبارت « وَ مُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ » جز در اين آيه از سوره انعام نيامده است . پس گوينده‌اى را رسد كه گويد : « چيست آن نكته‌اى كه موجب شد ، اين قسمت از آيه به عبارتى مخالف موارد مشابهش بيان شود ؟ » ، و جوابى كه موجب رفع اين اشكال مىگردد اين است كه گفته شود ، همانا استعمال آن اسلوب ( صيغه اسم فاعل ) به سبب رعايت حسن مجاورت در نظم كلام بود ، تا در نتيجه هر لفظى مجاور لفظى واقع شود كه از نظر وزن با آن سازگار است ، تا نظم كلام پس از تركيب الفاظش متعادل باشد و اگر اين لفظ در سوره انعام ، بر قياس الفاظ مشابهش در سوره آل عمران و يونس ، و روم مىآمد ، نظم آيه سوره انعام از اعتدال خارج مىشد ؛ زيرا در صورتى كه مىگفت : « يخرج الميت من الحى » صيغه فعل ميان اسمهاى فاعل يعنى

( 1 ) - سورة ال عمران ؛ 3 ، آيه 112 ( 2 ) - سورة الانعام ؛ 6 ، آيه 95 ( 3 ) - سورة ال عمران ؛ 3 ، آيه 27 ( 4 ) - سورة يونس ؛ 10 ؛ آيه 31 ( 5 ) - سورة الروم ؛ 30 ، آيه 19