بديع القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٣
- 7 -
مىآورد :
و ركب كانّ الرّيح تطلب عندهم * لها ترة من جذبها بالعصائب
سروا يحبطون الرّيح و هي تلفّهم * الى شعب الا كوار ذات الحقائب
إذا انسوا نارا يقولون ليتها * و قد حصرت ايديهم نار غالب
و ابيات نصيب را :
أقول لركب صادرين لقيتهم * قفا ذات اوشال و مولاك قارب
قفوا خبّرونى عن سليمان إنّنى * لمعروفه من اهل ودّان طالب
فعاجوا فأثنوا بالّذى انت اهله * و لو سكتوا أثنت عليك الحقائب
آنگاه دنبال نقل آن اشعار مىگويد : « و اين در باب مدح ، نيكو ، و سرآمد ، و بىسابقه است .
و در جزء دوم كتابش « الكامل » بابى مخصوص « تشبيهات » منعقد نموده كه اين كلام را در صدر آن قرار داده است « 1 » : « هذا باب طريف يذكر فيه ما للعرب من التشبيه المصيب » ( اين باب شيوايى است كه در آن تشبيهات بجاى عرب بيان مىشود ) آنگاه مثالهايى « 1 » از آن تشبيهات را مىآورد ، و آنها را با كلماتى نظير : عجيب يا حسن ، يا متجاوز يا غريب ، يا طريف و امثال اين صفات كه آنطور كه در فرهنگهاى لغت و تعبيرات جاحظ وارد شده مربوط به معناى بديع است - وصف مىكند . مبرد در اين زمينه گامى برداشته و دايره شمول تشبيه را وسعت بخشيده به صورتى كه استعاره را در بر مىگيرد ، و آن ، جايى است كه مىگويد : « و از تشبيه سرآمد و خوشتركيب كه ياد كردهايم شعر « ابو الطمحان القينى » است « 2 » :
« أضاءت لهم احسابهم و وجوههم * دجى اللّيل حتّى نظّم الجزع ثاقبه »
مبرّد بر اين منوال ادامه مىدهد ، و در كتابش « الكامل » مىگويد « 3 » : « كلام طريف : و هذا باب تجتمع فيه طرائف من حسن الكلام . . . و هذا باب طريف من اشعار . . . » . و از اين قبيل تعبيرهايى كه بر محور معناى بديع ، در كاربرد ادبى جديد آن ، دور مىزند .
در اينجا ، آنچه اندكى پيش در مقام بيان شواهد و مصاديق اطلاق كلمه بديع و كاربرد آن
( 1 ) - ج 2 ص 35 . ( 2 ) - ( الكامل ) ج 2 ص 88 ، 101 . ( 3 ) - ج 2 ص 90 ، 91 .