بديع القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٥٦

باب مجاز « 1 »

و مجاز بر سه قسم است : مجاز در اثبات ، مجاز در مثبت ، و مجاز در هر دو مثال اول قول خداى - تعالى - است : « وَ إِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً « 1 » » ، و قول خداى - تعالى - : « وَ أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها « 2 » » و قول خداى - سبحانه - : « تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ « 3 » » ، پس اين افعال در اين موارد به غير فاعل واقعى آنها منسوب شده است ؛ زيرا « آيات » علم ( ايمان ) به وجود نمىآورد ، و نه زمين بارهاى سنگين خود را بيرون مىاندازد و نه درخت نخل ميوه خود را مىدهد .

و از آن قسم است گفتار شاعر « 4 » :

« أشاب الصغير و افنى الكبي * ر كرّ الغداة و مرّ العشىّ »

پس در اثبات فعل « پير ساختن » براى « كرّ الغداة » ، درحالىكه در حقيقت آن ، فعل خداى - سبحانه - است ، مجاز صورت گرفته است ، و از اين قبيل است : قول عرب : « نهارك صائم و ليلك قائم »

و قاعده كلّى مجاز در اثبات آن است كه يك چيز به غير آنچه ذاتا به آن منسوب است ، نسبت داده شود .

امّا مثال قسمى كه مجاز در مثبت نه در اثبات واقع شده قول خداى - تعالى - است : « فَأَحْيَيْنا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها « 5 » » كه خداوند سبزى زمين و شادابى آن را به سبب ( خرمى و سرسبزى ) روييدنيها و گلهايش ، حيات قرار داده است ، بنابراين مجاز داخل در قسم « مثبت » است ، امّا اثبات ( فعل احياء ) ، پس حقيقت آن فعل از سوى خداوند است ، زيرا فاعل آن خداى - تعالى - است .

و مثال قسمى كه مجاز در اثبات ، و مثبت با هم تحقّق‌يافته گفتارى است كه به مردى گويى : « أحيتني رؤيتك » و مقصود تو « سرّتنى رؤيتك » است ، پس مسرّت ، حيات قرار داده شده ، و آن مجاز در مثبت است ، و به رؤيت منسوب گرديده ، و آن مجاز در اثبات است .

( 1 ) - سورة الانفال ؛ 8 ، آيه 2 . ( 2 ) - سورة الزّلزلة ؛ 99 ، آيه 2 . ( 3 ) - سورة ابراهيم ؛ 14 ، آيه 25 . ( 4 ) - آن بيت از « الصّلتان العبدى » است ، و او قثم بن خبيئة بن عبد القيس ، شاعرى معروف است ، وى معاصر جرير و فرزدق بوده و ميان آن دو قضاوت مىكرده است ، نقل باختصار از « معاهد التنصيص » ج 1 ص 73 و 74 ، چاپ « مطبعة السّعادة » و « الكامل » مبرّد ، ج 2 ص 540 ، و آن يكى از ابياتى است كه بيت اوّل آن اين است : « أرى امة شهرت سيفا * و قد زيد فى سوطها الاصبحى » ( 5 ) - سورة فاطر ؛ 35 ، آيه 9 .