بديع القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٤٤

باب تهذيب « 2 »

تَعْمَلُونَ « 1 » » ، و آيه بعد از آن اين است : « إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً وَ لكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ « 2 » » ، و بيشتر فاصله‌هاى آن سوره ( سوره يونس ) بر اين وزن و قافيه است .

و از جمله مواردى كه از باب تهذيب و بر وجه شايسته تأديب آمده ، قول خداى - تعالى - از زبان خليل ( ع ) است ، آنجا كه گفته است : « الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ وَ الَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَ يَسْقِينِ وَ إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ « 3 » » ، پس همانا خليل ( ع ) همه كارهاى خير را به پروردگارش - عزّ و جلّ - نسبت داده ، و كار شرّ را براى رعايت ادب ، در ساحت پروردگارش به خود منسوب گردانيده است ، و سخن دربارهء اين آيه مشروحا بيان شد . « 7 »

و مثل آن آيه است قول خداى - تعالى - « لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَ يَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى « 4 » » ، پس بتحقيق وجه صحّت فن مقابله در اين كلام اين بود كه گفته شود : « ليجزى الّذين اساءوا بالاساءة » تا مقابله آن با قول خداوند ؛ « وَ يَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى » صحيح باشد ، و ليكن پابندى به رعايت ادب ، در حضور پروردگار - سبحانه - از نسبت دادن فعل « إساءة » به او جلوگيرى كرد ، و در نتيجه از لفظ فعل خاصّ به لفظ فعل عام ؛ فعل عامى كه آن فعل خاص داخل در آن مىباشد ، عدول كرد ، بنابراين معناى مقصود همراه با رعايت ادب در كلام تحقّق مىيابد و معناى كلام بر اين وجه رساتر از معناى آن بنا بر وجه اول است . و چون در قول خداى - تعالى - :

« وَ جَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها « 5 » » از بروز آن محذور ايمنى حاصل شده بود ، بنابراين نظم آن به مقتضاى بلاغت آمد كه آن رعايت فنّ « تجنيس ازدواج » به شكل خود و بدون تغيير است ؛ زيرا ضرورتى كه موجب تغيير آن باشد وجود نداشت .

و از بهترين شاهدهايى كه براى اين باب تحقّق يافته قول خداى - تعالى - است : « وَ لا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ « 6 » » ؛ هرچند آن آيه و سخن دربارهء آن گذشت ، و ايرادى نيست كه يك آيه مطابق انواع بديع و اصناف محاسنى كه در آن است ، در بابهاى متعدّدى آورده شود ، و در اينجا ضرورت ما را به اعاده سخن دربارهء آن آيه فرا مىخواند ؛ تا آنچه مربوط به اين باب است ،

( 1 ) - سورة يونس ؛ 10 ، آيه 41 . ( 2 ) - سورة يونس ؛ 10 ، آيه 44 . ( 3 ) - سورة الشّعراء ؛ 26 ، آيات 78 - 80 . ( 7 ) ر ك : همين كتاب ص 192 . ( 4 ) - سورة النجم ؛ 53 ، آيه 31 . ( 5 ) - سورة الشورى ؛ 43 ، آيه 40 . ( 6 ) - سورة هود ؛ 11 ، آيه 113 .